Toshkent, O’zbekiston (UzDaily.uz) — Stenford universiteti amerikalik iqtisodchisi Robert E. Xoll va Kolumbiya universiteti iqtisodchisi Maykl Vudford 2026 yil uchun Alfred Nobel xotirasiga bag‘ishlangan iqtisodiy fanlar bo‘yicha mukofot laureatlari bo‘ldilar. Shvetsiya Qirollik fanlar akademiyasi ularga «Makroiqtisodiy barqarorlashtirishning mikroiqtisodiy asoslari uchun» mukofotini topshirdi.
Olimlarning tadqiqotlari alohida uy xo‘jaliklari va kompaniyalarning qarorlari umumiy iqtisodiyotga qanday taʼsir ko‘rsatishini baholash imkonini beruvchi makroiqtisodiy modellarning rivojlanishiga hissa qo‘shdi. Ushbu modellar byudjet-soliq va pul-kredit siyosatining o‘z vaqtida qo‘llaniladigan choralari iqtisodiy tanazzulni qanday yumshatishi va iqtisodiyotning haddan tashqari tez o‘sishini qanday cheklashini tahlil qilishga yordam beradi.
Iqtisodiyot davriy ravishda rivojlanib, yuksalish va pasayish bosqichlarini boshdan kechiradi. Retsessiya davrida hukumatlar foiz stavkalarini pasaytirish va byudjet taqchilligini oshirish orqali iqtisodiy faollikni rag‘batlantirishi mumkin. Iqtisodiyot haddan tashqari tez o‘sganida esa, aksincha, faollikni cheklashga qaratilgan choralar qo‘llaniladi.
1970-yillardagi neft inqirozlari, yuqori inflyatsiya va ishsizlik anʼanaviy keynschilik modellarining bir qator samaradorlik jihatlarini shubha ostiga qo‘ydi. Shu sharoitda Xoll va Vudford mikroiqtisodiy tamoyillarga tayanadigan hamda bozor ishtirokchilarining xatti-harakatlarini hisobga oladigan yondashuvning rivojlanishiga hissa qo‘shdilar.
Bunday modellarning muhim xususiyati shundaki, uy xo‘jaliklari va kompaniyalar kelajakka oid kutilmalarini hisobga olgan holda qaror qabul qiladilar. Odamlar isteʼmol va jamg‘arma o‘rtasida tanlov qilishda istiqbollarni baholaydilar, kompaniyalar esa narxlarni belgilashda kelgusi sharoitlarni hisobga oladilar. Shu sababli hukumatlar va markaziy banklarning iqtisodiy siyosat bo‘yicha rejalashtirilayotgan chora-tadbirlar haqidagi bayonotlari bozor ishtirokchilarining kutilmalari va qarorlariga taʼsir ko‘rsatishi mumkin.
Iqtisodiy fanlar bo‘yicha mukofotni berish qo‘mitasi raisi Yon Xasslerning taʼkidlashicha, laureatlarning tadqiqotlari butun dunyodagi markaziy banklar va hukumatlar foydalanadigan modellar uchun nazariy asos yaratdi. Ushbu ishlanmalar energetika inqirozlari va isteʼmol xarajatlarining keskin o‘zgarishi kabi iqtisodiy silkinishlarning ehtimoliy oqibatlarini baholashga yordam beradi.
Robert E. Xoll 1943 yilda Kaliforniya shtatidagi Palo-Alto shahrida tug‘ilgan. U 1967 yilda Massachusets texnologiya institutida falsafa doktori ilmiy darajasini olgan. Xoll Stenford universitetida professor bo‘lib ishlaydi.
Maykl Vudford 1955 yilda Massachusets shtatidagi Chikopi shahrida tug‘ilgan. U 1983 yilda Massachusets texnologiya institutida falsafa doktori ilmiy darajasini olgan. Ayni paytda Vudford Nyu-Yorkdagi Kolumbiya universiteti professori hisoblanadi.
Mukofot miqdori 12 million Shvetsiya kronasini tashkil etadi. Eʼlonga ko‘ra, ushbu summa ikki laureat o‘rtasida teng taqsimlanadi.
1739 yilda tashkil etilgan Shvetsiya Qirollik fanlar akademiyasi fan taraqqiyotiga ko‘maklashish va uning jamiyatdagi o‘rnini mustahkamlashga xizmat qiluvchi mustaqil tashkilot hisoblanadi. Akademiya tabiiy fanlar va matematikaga alohida eʼtibor qaratadi.
