Toshkent, O’zbekiston (UzDaily.uz) — Shvetsiya Qirollik Fanlar akademiyasi Frensis Xalsenni 2026 yil fizika bo‘yicha Nobel mukofoti sovrindori deb eʼlon qildi. Viskonsin–Medison universiteti olimi neytrino observatoriyasi IceCube‘ni yaratish va astrofizik kelib chiqishga ega yuqori energiyali neytrinolarni kashf etishga qo‘shgan hal qiluvchi hissasi uchun mukofotga sazovor bo‘ldi.
Xalsen ishining asosida atrof-muhitdagi moddalar bilan deyarli o‘zaro taʼsir qilmaydigan zarrachalarni aniqlash uchun Antarktida muzidan detektor sifatida foydalanish g‘oyasi yotadi. Janubiy qutbda barpo etilgan IceCube maydoni taxminan bir kub kilometr bo‘lgan muzlik hajmiga joylashtirilgan ulkan yorug‘lik datchiklari tizimidan iborat.
Neytrinolar Yer va inson tanasi orqali doimiy ravishda o‘tib, deyarli hech qanday iz qoldirmaydi. Ularning atom yadrolari bilan o‘zaro taʼsiri juda kam hollarda sodir bo‘ladi, biroq aynan shunday to‘qnashuv natijasida paydo bo‘ladigan yorug‘lik chaqnashi zarrachani qayd etish imkonini beradi.
Astrofizika uchun o‘ta yuqori energiyaga ega neytrinolar alohida ahamiyatga ega. Koinotda zarrachalarga Yerdagi laboratoriyalarda erishish mumkin bo‘lgan darajadan million martagacha yuqori energiya bera oladigan tabiiy tezlatkichlar mavjud. Shu bilan birga, bunday manbalarning ko‘pchiligining tabiati va joylashuvi hali yetarlicha o‘rganilmagan.
Neytrinolar bu jarayonlarni tadqiq etishda muhim ustunlikka ega. Boshqa zarrachalardan farqli o‘laroq, ular energiyasining katta qismini yo‘qotmasdan, Yerga deyarli to‘g‘ri trayektoriya bo‘ylab yetib kelishi mumkin. Shuning uchun ularni qayd etish anʼanaviy usullar bilan o‘rganishning imkoni bo‘lmagan kosmik manbalar haqida maʼlumot olish imkonini beradi.
Xalsen birinchi marta 1988 yilda neytrinolarni izlash uchun Janubiy qutbdan foydalanishni taklif qilgan. Uning g‘oyasi shaffof muz ichida neytrinoning atom yadrosi bilan o‘zaro taʼsiri natijasida paydo bo‘ladigan yorug‘lik signalini qayd etishdan iborat edi.
Antarktida muzlari shunday kuzatuvlarni amalga oshirish uchun shovqinlar darajasi pastligi tufayli mos keladi. Bundan tashqari, Janubiy qutb geologik jihatdan barqarorligi va zilzilalarning yo‘qligi bilan ajralib turadi. Boshqa olimlarning qo‘llab-quvvatlashidan so‘ng detektorlarni bevosita muz ichida sinash ishlari boshlangan.
Yuqori energiyali kosmik neytrinolarning kam uchrashi ulkan miqyosdagi detektor yaratishni talab qildi. Bir kub kilometr muzni qamrab olgan IceCube 2011 yilda yakunlangan. Ko‘p o‘tmay, tadqiqotchilar yuqori energiyali birinchi neytrinolarni qayd etdilar.
Keyingi yillarda olimlar Quyosh tizimidan tashqaridagi hududlardan kelgan bo‘lishi mumkin bo‘lgan neytrinolar haqida maʼlumotlarga ega bo‘ldilar. Bu Koinotdagi bunday zarrachalar manbalarini tizimli ravishda izlashga asos soldi.
«Frensis Xalsen fantastik ilmiy qurilmani yaratgan xalqaro tadqiqotchilar va muhandislar jamoasiga rahbarlik qildi. Uning qatʼiyati va ilmiy qarashlari astronomiyaning yangi turiga yo‘l ochdi», — dedi Nobel qo‘mitasining fizika bo‘yicha raisi Mark Pirs.
IceCube kuzatuvlari davom etmoqda. Observatoriya tomonidan qayd etilgan neytrino o‘zaro taʼsirlari eng kuchli va faol kosmik muhitlarda sodir bo‘layotgan jarayonlarni tadqiq etish imkonini beradi hamda ilgari nomaʼlum bo‘lgan hodisalarni aniqlashga yordam berishi mumkin.
Frensis Xalsen 1944 yilda Belgiyaning Tinen shahrida tug‘ilgan. 1969 yilda u Lyoven Katolik universitetida PhD darajasini olgan. Xalsen AQSHdagi Viskonsin–Medison universiteti professori hisoblanadi.
2026 yil fizika bo‘yicha Nobel mukofoti miqdori 12 million Shvetsiya kronasini tashkil etadi.
Shvetsiya Qirollik Fanlar akademiyasi 1739 yilda tashkil etilgan. Akademiya fanni rivojlantirish va uning jamiyatdagi rolini mustahkamlash bilan shug‘ullanuvchi mustaqil tashkilot bo‘lib, tabiiy fanlar va matematikaga alohida eʼtibor qaratadi.
