Toşkent, Özbekiston (UzDaily.uz) — Rivojlanayotgan mamlakatlarning jami taşqi qarzi 2025 yilda 5,5 foizga oşib, rekord darajadagi 9,4 trln dollarga yetdi. Bu 2021 yildan buyon kuzatilgan eng tez ösiş bölib, 2022–2024 yillardagi örtaça körsatkiçdan qariyb tört baravar yuqori. Bu haqda Jahon bankining 5 noyabr kuni e’lon qilingan International Debt Report 2026 hisobotida ma’lum qilindi.
Qarz miqdorining ösişida asosiy uluş xususiy kreditorlardan jalb qilingan mablağlarga töğri keldi. Rivojlanayotgan mamlakatlar davlat tuzilmalari tomonidan çiqarilgan obligatsiyalar hajmi qariyb 35 foizga oşib, 251 mlrd dollarga yetdi. Bu sönggi beş yildagi eng yuqori körsatkiç bölib, köplab davlatlarning xalqaro kapital bozorlariga qaytganini körsatadi.
Şu bilan birga, moliyalaştiriş imkoniyatlari qarz oliş şartlari yaxşilanişiga nisbatan tezroq tiklandi. Ayniqsa, eng zaif mamlakatlar qarzga xizmat körsatiş uçun katta xarajatlarga duç kelmoqda. Xalqaro taraqqiyot assotsiatsiyasi (IDA) imtiyozli moliyalaştirişidan foydalaniş huquqiga ega davlatlarda taşqi qarz 8,1 foizga oşib, 1,3 trln dollarni taşkil etdi.
2025 yilda bunday mamlakatlar xususiy kreditorlar oldidagi yangi majburiyatlari böyiça örtaça yillik 8,2 foiz foiz töladi. Bu 1989 yildan buyon qayd etilgan eng yuqori körsatkiçdir. Yangi çiqarilgan obligatsiyalar böyiça foiz stavkalari örtaça 9,4 foizga yetdi. Rasmiy va xususiy kreditorlardan qarz oliş qiymati örtasidagi farq 2016 yildagi 3,4 foiz banddan 2025 yilda 5,5 foiz bandgaça kengaydi.
Taqqoslaş uçun, faqat Xalqaro tiklaniş va taraqqiyot banki (XTTB) moliyalaştirişidan foydalaniş imkoniyatiga ega davlatlar yangi obligatsiyalarini örtaça yillik 5,5 foiz stavkada joylaştirgan. Bir yil avval bu körsatkiç 5,8 foizni taşkil etgan edi.
Jahon miqyosida foiz stavkalari yuqori darajada saqlanib qolayotgan bir şaroitda qarz yuki ham ortib bordi. 2025 yilda daromadi past va örtaça bölgan mamlakatlar asosiy qarz va foiz tölovlari uçun 1,4 trln dollar sarfladi. Bu bir yil avvalgi körsatkiçdan 1,9 foizga köp bölib, jami tölovlar ketma-ket beşinçi yil ösganini anglatadi.
Obligatsiya egalariga tölangan mablağlar 363 mlrd dollarga yetdi. Bu qisman yangi obligatsiyalar çiqariş hisobiga qarz majburiyatlarini qayta sotib oliş va muddatidan oldin söndiriş bilan boğliq.
2022–2025 yillarda rivojlanayotgan mamlakatlar qarzga xizmat körsatiş uçun yangi jalb qilingan moliyalaştiriş hajmidan 436 mlrd dollar köproq mablağ töladi. Biroq 2025 yilda vaziyat özgardi: uzoq muddatli qarz oqimlari böyiça sof mablağ çiqimi 2024 yildagi 118 mlrd dollardan 45 mlrd dollarlik sof mablağ kirimiga aylandi.
Taşqi qarz dinamikasiga valyuta kurslarining özgarişi ham ta’sir körsatdi. Davlat qarzi va davlat tomonidan kafolatlangan qarzning 303 mlrd dollarlik ösişining çorak qismidan köproği AQŞ dollarining zaiflaşişi bilan izohlanadi. Bu boşqa valyutalarda ifodalangan majburiyatlarning dollardagi qiymati oşişiga olib keldi.
Jahon banki guruhining boş statistigi va rivojlaniş ma’lumotlari böyiça direktori Xayşan Funing baholaşiça, xususiy kreditlaşning qayta tiklanişi rivojlanayotgan mamlakatlar uçun qöşimça imkoniyatlar yaratmoqda. Biroq bu qarz oliş hajmi va unga xizmat körsatiş xarajatlarini ham oşirmoqda. Natijada köplab davlatlarda rivojlaniş va ijtimoiy sohaga uzoq muddatli investitsiyalar kiritiş uçun mavjud resurslar qisqarmoqda.
Jahon banki, şuningdek, 2026 yil boşida qarz oliş qiymati yuqori bölişiga qaramay, xalqaro obligatsiyalar orqali moliyalaştirişga bölgan talab saqlanib qolganini qayd etdi.
Avgust oyining örtalariga kelib, öndan ortiq mamlakat obligatsiyalar çiqariş hajmi böyiça 2025 yilning butun davridagi körsatkiçdan oşib ketdi. Ayrim davlatlar esa xalqaro kapital bozorlariga qayta çiqdi.
