Toshkent, O’zbekiston (UzDaily.uz) — Shvetsiya Qirollik Fanlar akademiyasi 2026 yilgi Nobel kimyo mukofotini fransuz kimyogari Anri B. Kagan va yaponiyalik olim Kenso Soiga asimmetrik organik sintezda nochiziqli effektlar va avtokatalizni kashf etgani uchun berdi.
Laureatlar kimyoviy reaksiyalarda molekulalarning ikki ko‘zguli shaklidan birining ustun darajada mustaqil ravishda hosil bo‘lishi qanday yuz berishi mumkinligini tushuntirishga yordam bergan tadqiqotlari uchun mukofotlandi. Bu haqda Shvetsiya Qirollik Fanlar akademiyasining 2026 yil 7 oktyabrdagi matbuot relizida maʼlum qilindi.
Ayrim molekulalar, jumladan aminokislotalar, bir-birining ko‘zgudagi aksi hisoblangan ikki xil ko‘rinishda mavjud bo‘ladi. Bunda tirik organizmlar, asosan, ularning faqat bir ko‘rinishidan foydalanadi. Kimyoviy tizimlarning bunday xususiyati gomoxirallik deb ataladi va uzoq vaqt davomida olimlar uchun yechilmagan muammolardan biri bo‘lib kelgan.
Bir molekulaning ikki ko‘zguli shaklini hosil qilishi mumkin bo‘lgan oddiy kimyoviy reaksiyalarda, odatda, har ikki variant deyarli teng miqdorda paydo bo‘ladi. Biroq shakllardan birini ustun darajada olish, xususan, dori vositalarini yaratishda katta ahamiyatga ega. Chunki bir xil molekulaning turli ko‘zguli variantlari tirik organizmlar bilan turlicha o‘zaro taʼsirlashishi mumkin.
Anri Kagan 1986 yilda kimyoviy reaksiyalarni boshqarishning yangi usulini aniqlab, bu yo‘nalishdagi birinchi muhim qadamni tashladi. Uning yondashuvi avval imkonsiz deb hisoblangan darajadan ancha yuqori miqdorda molekulaning ko‘zguli shakllaridan birining ortiqcha hosil bo‘lishini taʼminlash imkonini berdi.
Keyingi muhim bosqich Kenso Soining tadqiqotlari bilan bog‘liq. U 1995 yilda gomoxirallikka olib kelishi mumkin bo‘lgan birinchi kimyoviy reaksiyani tasvirlagan ishini eʼlon qildi. 2003 yilda olim reaksiya natijasida mumkin bo‘lgan ikki ko‘zguli variantdan faqat bittasi hosil bo‘lishini namoyish etishga muvaffaq bo‘ldi.
Nobel kimyo qo‘mitasining baholashicha, Kagan va Soining ishlari gomoxirallik qanday qilib o‘z-o‘zidan yuzaga kelishi mumkinligini ko‘rsatishga yordam berdi. Ularning kashfiyotlari dori vositalarini ishlab chiqarishda qo‘llaniladigan kimyoviy reaksiyalarni ishlab chiqish uchun ham ahamiyatga ega.
Anri B. Kagan 1930 yilda Fransiyaning Bulon-Biyankur shahrida tug‘ilgan. U 1960 yilda Kollej de Fransda PhD darajasini olgan va sobiq Parij-Janub universitetining faxriy professori hisoblanadi.
Kenso Soi 1950 yilda Yaponiyaning Xirosima shahrida tug‘ilgan. U 1979 yilda Tokio universitetida PhD darajasini olgan va Tokio Fan universitetining faxriy professori hisoblanadi.
2026 yilgi Nobel kimyo mukofotining miqdori 12 million shved kronasini tashkil etadi. Laureatlar ushbu mablag‘ni teng taqsimlab oladi.
Shvetsiya Qirollik Fanlar akademiyasi 1739 yilda tashkil etilgan. Akademiya ilm-fanni rivojlantirish va uning jamiyatdagi rolini mustahkamlash bilan shug‘ullanuvchi mustaqil tashkilot bo‘lib, tabiiy fanlar va matematikaga alohida eʼtibor qaratadi.
