Toshkent, O’zbekiston (UzDaily.uz) — 2026 yil fiziologiya va tibbiyot bo‘yicha Nobel mukofoti Karl Daysserot, Peter Xegemann va Georg Nagelga yorug‘lik yordamida boshqariladigan ion kanallari va optogenetika bilan bog‘liq kashfiyotlari uchun berildi.
Qaror 5 oktyabr kuni Karolin instituti huzuridagi Nobel assambleyasi tomonidan qabul qilindi. Mukofot miqdori 12 mln shved kronini tashkil etadi va bu mablag‘ uch nafar laureat o‘rtasida teng taqsimlanadi.
Karl Daysserot AQSHdagi Howard Hughes Medical Institute va Stenford universiteti vakili hisoblanadi. Peter Xegemann Berlindagi Gumboldt universitetida, Georg Nagel esa Germaniyadagi Vyursburg universitetida faoliyat yuritadi.
Ularning tadqiqotlari optogenetika — yorug‘lik yordamida nerv hujayralari faoliyatini boshqarish va tirik miyada neyron zanjirlari ishlashini o‘rganish imkonini beruvchi usulning asosini yaratdi.
Optogenetika qanday paydo bo‘ldi
Kashfiyot tarixi bir hujayrali Chlamydomonas suv o‘ti bo‘yicha tadqiqotlardan boshlangan. Peter Xegemann uning yorug‘lik manbasi tomon harakatlana olishini o‘rgangan.
2000-yillarning boshida Xegemann Georg Nagel bilan birgalikda suv o‘tida kanalrodopsin — hujayra yuzasida joylashgan yorug‘likka sezgir oqsilni aniqladi. Ko‘k yorug‘lik taʼsirida u kanalni ochadi va u orqali zaryadlangan ionlar hujayra ichiga kirib, elektr impulsini yuzaga keltiradi.
Tadqiqotchilar ushbu oqsilni boshqa hujayralarga o‘tkazish ularni yorug‘likka sezgir qilishini aniqladi. Bu kashfiyot yorug‘lik yordamida boshqariladigan ion kanallarini keyinchalik neyrofan sohasida qo‘llash uchun asos yaratdi.
Karl Daysserot nerv hujayralarini boshqarish uchun kanalrodopsindan foydalandi. U tegishli genni kalamushlar neyronlariga kiritib, ko‘k yorug‘lik yordamida nerv signalini yuzaga keltira oldi. Tadqiqot natijalari 2005 yilda eʼlon qilindi.
2007 yilda Daysserot bunday yorug‘lik yordamida boshqariladigan pereklyuchatelni tirik sichqonlar miyasida bevosita qo‘llash mumkinligini namoyish etdi.
Miyani o‘rganish uchun yangi vosita
Yorug‘lik yordamida nerv signallarini boshqarish usuli optogenetika deb nomlandi va tez orada neyrofanning muhim vositasiga aylandi.
Uning yordamida tadqiqotchilar muayyan xotiralar, his-tuyg‘ular va xulq-atvor shakllari bilan bog‘liq neyron zanjirlarini o‘rganish imkoniyatiga ega bo‘ldi. Bu nevrologik va psixiatriyaga oid kasalliklar uchun ahamiyatli bo‘lgan mexanizmlarni yana-da chuqur o‘rganish imkonini berdi.
Optogenetik usullar, shuningdek, ko‘rish qobiliyati buzilgan insonlarda ko‘rishni tiklashga qaratilgan tadqiqotlarda ham qo‘llanilmoqda.
Fiziologiya va tibbiyot bo‘yicha Nobel qo‘mitasi raisi Per Svenningssonning so‘zlariga ko‘ra, optogenetika miyani xaritalash va uning funksiyalarini o‘rganish uchun yangi imkoniyatlarni ochdi.
Laureatlar
Karl Daysserot 1971 yilda tug‘ilgan. U 1998 yilda Stenford universitetida Ph.D. darajasini, 2000 yilda esa tibbiyot doktori darajasini olgan. Daysserot Howard Hughes Medical Institute va Stenford universitetida bio muhandislik, psixiatriya hamda xulq-atvor fanlari professori hisoblanadi.
Peter Xegemann 1954 yilda tug‘ilgan va 1984 yilda Martinsriddagi Maks Plank jamiyatining Biokimyo institutida Ph.D. darajasini olgan. U Berlindagi Gumboldt universitetida Xerti nomidagi neyrofanlar bo‘yicha katta professor lavozimida ishlaydi.
Georg Nagel 1953 yilda tug‘ilgan. U 1988 yilda Frankfurt universitetida Ph.D. darajasini olgan. Nagel Vyursburg universitetida o‘simliklarning molekulyar fiziologiyasi professori hisoblanadi.
Nobel mukofoti bilan taqdirlangan Xegemann va Nagelning tadqiqotlari Germaniyadagi Maks Plank jamiyati institutlarida amalga oshirilgan.
Nobel assambleyasi laureatlarning kashfiyotlari miya faoliyatini o‘rganish imkoniyatlarini tubdan o‘zgartirganini taʼkidladi. Bu tadqiqotchilarga alohida nerv hujayralarining faolligi va organizm funksiyalari o‘rtasidagi bog‘liqliklarni aniqroq belgilash imkonini berdi.
