Toshkent, O’zbekiston (UzDaily.uz) — 2026 yilgi Tinchlik bo‘yicha Nobel mukofoti huquqshunos va inson huquqlari himoyachisi Navanetxem “Navi” Pilleyga xalqaro huquq-tartibotni mustahkamlash, tinchlikni ilgari surish hamda harbiy jinoyatlar, insoniyatga qarshi jinoyatlar va genotsid uchun javobgarlikni taʼminlashga qo‘shgan hissasi uchun berildi. Bu haqda 9 oktyabr kuni Norvegiya Nobel qo‘mitasi maʼlum qildi.
Qo‘mita bayonotida qayd etilishicha, Pilley umumeʼtirof etilgan huquqiy tamoyillarni izchil himoya qilib, alohida jasorat va qatʼiyat namoyon etgan. U o‘z faoliyati davomida xalqaro odil sudlovni rivojlantirish va og‘ir jinoyatlar uchun jazosiz qolish holatlariga qarshi kurashishda ishtirok etgan.
Pilley aparteid davrida Janubiy Afrikaning Durban shahrida tamil kelib chiqishiga ega hind oilasida tug‘ilgan. U huquqshunos bo‘lib yetishdi va tizimli kamsitish, irqiy segregatsiya hamda ijtimoiy chetlatishga qarshi kurashdi. Uning faoliyati yo‘nalishlari qatoriga Nelson Mandela kabi aparteidga qarshi kurashgan shaxslarni himoya qilish va xalqaro sud jarayonlarida ishtirok etish ham kirgan.
Pilley o‘z faoliyati davomida Janubiy Afrika Oliy sudi, Ruanda bo‘yicha Xalqaro jinoiy tribunal va Xalqaro jinoiy sud sudyasi sifatida ishlagan. Shuningdek, u BMTning Inson huquqlari bo‘yicha oliy komissari lavozimini egallagan, keyinchalik esa BMTning Falastinning bosib olingan hududidagi vaziyatni tekshirish bo‘yicha mustaqil xalqaro komissiyasiga rahbarlik qilgan. Bundan tashqari, u Myanma genotsidda ayblanayotgan ish bo‘yicha BMT Xalqaro sudidagi jarayonda ishtirok etmoqda.
Xalqaro odil sudlovning roli
Norvegiya Nobel qo‘mitasi taʼkidlashicha, Pilleyning faoliyati xalqaro huquq imkoniyatlarini kengaytirish va odil sudlov institutlarini mustahkamlashga xizmat qilgan. Qo‘mita bahosiga ko‘ra, uning ishi sud mexanizmlari zo‘ravonlikning oldini olish va aybdorlarni javobgarlikka tortishda muhim o‘rin tutishi mumkinligini ko‘rsatgan.
Uning faoliyatidagi muhim voqealardan biri Ruanda bo‘yicha Xalqaro jinoiy tribunaldagi ishi bo‘ldi. Sud jarayonlari davomida tribunal nomusga tegish va jinsiy zo‘ravonlik insoniyatga qarshi jinoyatlar hamda genotsid sifatida tasniflanishi mumkinligini tan oldi. Pilley, shuningdek, ayblanuvchiga faqat targ‘ibot tarqatgani uchun genotsidga undash ayblovi birinchi marta qo‘yilgan ishda muhim rol o‘ynadi.
Qo‘mita qayd etishicha, Pilley xalqaro huquqga rioya etilishi uchun alohida shaxslar va davlatlarning javobgarligi tamoyilini izchil himoya qilib kelgan. Bayonotda taʼkidlanishicha, uning mustaqilligi, professionalligi va qatʼiyati Pilleyni xalqaro odil sudlov sohasidagi eng hurmatli huquqshunoslardan biriga aylantirgan.
Tinchlik asosi sifatida xalqaro huquq
Qarorni asoslar ekan, Norvegiya Nobel qo‘mitasi nizolarning oldini olishda xalqaro huquqning tarixiy ahamiyatini eslatdi. Nizolarni huquqiy mexanizmlar orqali hal qilish g‘oyasi 125 yil avval Tinchlik bo‘yicha Nobel mukofoti taʼsis etilganidan beri muhim mavzu bo‘lib kelgan.
Ikkinchi jahon urushidan keyin xalqaro huquq tizimi, jumladan, BMT institutlarining tashkil etilishi tufayli kengaydi. Keyingi o‘n yilliklarda huquqiy tartibga solishning qo‘shimcha mexanizmlari paydo bo‘ldi, sovuq urush tugaganidan so‘ng esa bu jarayon tezlashdi.
Shu bilan birga, qo‘mita hali ham hal etilmagan ziddiyatlar mavjudligini taʼkidladi: yirik davlatlar ko‘pincha javobgarlikdan qochgan, xalqaro huquqning amalda qo‘llanilishi esa vaziyat va nizo ishtirokchilariga bog‘liq bo‘lgan. Shunga qaramay, diplomatiya, xalqaro shartnomalar va sud jarayonlari tahdidlar hamda qurolli zo‘ravonlikka muqobil vosita bo‘lib xizmat qilishda davom etmoqda.
Qo‘mita bahosiga ko‘ra, urushlar va nizolar soni ortib borayotgan sharoitda xalqaro huquq tinchlik va xavfsizlikni taʼminlashning zarur shartiga aylandi. Xalqaro institutlarga bosim o‘tkazish va kuch ishlatish siyosatiga o‘tish barqarorlik, ishonch va tinch-totuv yashash imkoniyatlariga putur yetkazadi.
Pilleyga mukofot berish orqali qo‘mita milliy va xalqaro darajada qonun ustuvorligining ahamiyatini taʼkidlashga intilmoqda. Bayonotda qayd etilishicha, barqaror tinchlik adolatni talab qiladi, huquqiy institutlar esa o‘zboshimchalikning oldini olish va qoidabuzarliklar uchun javobgarlikni taʼminlashga yordam beradi.
Qo‘mita sudyalar va xalqaro sud muassasalari duch kelayotgan bosimga ham eʼtibor qaratdi. Bayonotda taʼkidlanishicha, bunday sharoitda odil sudlov mustaqilligini himoya qilayotgan insonlarning jasorati, uzoqni ko‘ra bilishi va qatʼiyati ayniqsa muhimdir.
Qo‘mita fikricha, Navi Pilleyning faoliyati inson qadr-qimmati va xalqaro huquqiy tamoyillarni izchil himoya qilish namunasidir. Uning ishi nizolarni tinch yo‘l bilan hal qilish asosi sifatida xalqaro huquq-tartibotni qo‘llab-quvvatlash va mustahkamlash zarurligini eslatadi.
Xulosa qilib, Norvegiya Nobel qo‘mitasi Pilleyning adolat va inson qadr-qimmatiga sodiqligi yana-da tinch dunyo qurishga intilayotganlar uchun ilhom manbai bo‘lishi mumkinligini taʼkidladi.
