Toshkent, O’zbekiston (UzDaily.uz) — Markaziy Osiyo mamlakatlari “Yagona salomatlik” yondashuvini shakllantirish bosqichidan uni amalda joriy etishga o‘tmoqda: epidemiologik nazoratning raqamli tizimlari ishga tushirilmoqda, laboratoriyalar modernizatsiya qilinmoqda, idoralararo mexanizmlar yaratilmoqda va transchegaraviy tahdidlarga birgalikda javob berishga tayyorgarlik ko‘rilmoqda. O‘zbekistonda elektron monitoring tizimi allaqachon 102 turdagi yuqumli kasallikni qamrab olgan, 1000 nafardan ortiq mutaxassis esa yangi tizimda ishlash bo‘yicha o‘qitilgan.
14–15-sentabr kunlari Bishkekda Markaziy Osiyoning besh mamlakati, xalqaro tashkilotlar va ilmiy hamjamiyat vakillarini birlashtirgan “Yagona salomatlik” dasturining Ikkinchi mintaqaviy konferensiyasi bo‘lib o‘tmoqda.
Agar avvalgi bosqichlarda mintaqaviy ishlar asosan muvofiqlashtirish mexanizmlarini yaratish va rejalashtirishga qaratilgan bo‘lsa, endilikda asosiy e’tibor amaliy ijroga ko‘chmoqda. Ustuvor yo‘nalishlar qatoriga zoonoz infeksiyalarning oldini olish, antimikrob rezistentlikni jilovlash, oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlash, laboratoriyalarni modernizatsiya qilish, epidemiologik nazoratni raqamlashtirish va transchegaraviy axborot almashinuvini yo‘lga qo‘yish kiradi. Konferensiya tashkilotchilari uni aynan dasturni ishlab chiqishdan amaliy amalga oshirish bosqichiga o‘tish sifatida tavsiflamoqda.
Mintaqaviy ko‘lam prinsipial ahamiyatga ega. Yuqumli kasalliklar bilan bog‘liq tahdidlar milliy chegaralar bilan cheklanmaydi, besh mamlakatdagi sog‘liqni saqlash, veterinariya nazorati va ekologik monitoring tizimlari esa turli sur’atlarda rivojlanmoqda hamda har xil texnik yechimlardan foydalanmoqda.
Shu bois dasturning keyingi bosqichidagi vazifa faqat har bir milliy tizimni alohida kuchaytirish emas, balki ularni bosqichma-bosqich o‘zaro bog‘lashdan iborat.
O‘zbekiston: elektron monitoring tizimida 102 turdagi infeksiya
O‘zbekistondagi eng sezilarli o‘zgarishlardan biri epidemiologik nazoratning raqamlashtirilishi bo‘ldi.
2025-yil oktabridan boshlab aholi orasida aniqlanayotgan yuqumli kasalliklar Yuqumli kasalliklarni elektron monitoring qilish axborot tizimi — ISEMIZga kiritilmoqda. Tizim 102 turdagi yuqumli kasallikni qamrab oladi, rutinali epidemiologik nazorat esa mamlakatning barcha hududlarida olib boriladi. Toshkent va Buxoroda parallel ravishda sentinel va rutinali nazorat amalga oshirilmoqda.
Konferensiyada O‘zbekiston tomoni taqdim etgan ma’lumotlarga ko‘ra, JSSTning texnik ko‘magida birlamchi tibbiy-sanitariya bo‘g‘ini hamda sanitariya-epidemiologiya xizmati xodimlaridan 1000 nafardan ortig‘i ISEMIZ bilan ishlash bo‘yicha o‘qitilgan. Shu bilan birga, veterinariya va ekologiya tuzilmalari, shuningdek, favqulodda vaziyatlar xizmatlari bilan hamkorlik kuchaytirilmoqda.
Mamlakatda tezkor javob berish markazlari ham tashkil etilgan, “Yagona salomatlik” bo‘yicha Milliy harakatlar rejasi esa 2025-yil noyabrida qabul qilingan. Umumiy mintaqaviy manzarada O‘zbekiston dasturning ikkinchi bosqichida turibdi, shu bilan birga mamlakatda milliy tarmoqlararo ishchi guruh allaqachon faoliyat yuritmoqda.
Bu muhim, chunki “Yagona salomatlik” yondashuvining amaliy mazmuni ilgari turli idoraviy tizimlarda alohida saqlangan ma’lumotlarni — odamlar va hayvonlar kasalliklari hamda ekologik xavf omillariga oid ma’lumotlarni — birlashtirishdan iborat.
Qirg‘iziston investitsiya bosqichini boshlamoqda
Konferensiyaning markaziy voqealaridan biri Qirg‘izistonda dasturning milliy komponenti ishga tushirilishi bo‘ldi.
Qirg‘iziston loyihasining umumiy moliyalashtirish hajmi 31,79 mln dollarni tashkil etadi, shundan qariyb 10,4 mln dollari Sog‘liqni saqlash vazirligi hissasiga to‘g‘ri keladi. Mablag‘lar epidemiologik xavfsizlikni rivojlantirish, laboratoriya xizmatini modernizatsiya qilish va idoralararo hamkorlikni kuchaytirishga yo‘naltiriladi. Dasturning birinchi bosqichiga oid bitimlar 2026-yil 30-martdagi qonun bilan ratifikatsiya qilingan.
Amaliy ishlar mutaxassislarni tayyorlash, milliy muvofiqlashtirish mexanizmlarini rivojlantirish hamda jamoat salomatligi sohasidagi favqulodda vaziyatlarga tayyorgarlikni kuchaytirishni allaqachon o‘z ichiga olgan.
Transchegaraviy hamkorlik alohida yo‘nalishga aylanmoqda. 9-sentabr kuni besh mamlakat vakillari CARAVAN 2026 masofaviy mashg‘ulotida qatnashib, zoonoz tahdidlar yuzaga kelganda tarmoqlararo hamkorlik, xavflarni baholash, axborot almashinuvi va muvofiqlashtirilgan qaror qabul qilish jarayonlarini mashq qildilar.
Keyingi bosqichda hamkorlikni bevosita chegarada amaliy tarzda sinovdan o‘tkazish rejalashtirilgan: Qirg‘iziston va Tojikiston alohida ikki tomonlama, yuzma-yuz transchegaraviy o‘quv mashg‘ulotini tayyorlamoqda.
Qozog‘iston biologik xavfsizlikning integratsiyalashgan tizimini yaratmoqda
Qozog‘iston ham “Yagona salomatlik” yondashuvini milliy normativ-huquqiy va raqamli infratuzilmaga integratsiya qilmoqda.
2026-yil mart oyida ushbu konsepsiya davlatning Sog‘liqni saqlashni rivojlantirish konsepsiyasida mustahkamlandi. Ustuvor yuqumli tahdidlar qatoriga, jumladan, Qrim-Kongo gemorragik isitmasi, o‘lat, brutsellyoz, kuydirgi, oziq-ovqat orqali yuqadigan infeksiyalar, shuningdek, qator yangi paydo bo‘layotgan kasalliklar kiritilgan.
Shu bilan birga, biologik xavfsizlik bo‘yicha davlat axborot tizimini yaratish ishlari olib borilmoqda. Qozog‘iston mavjud tizimlarni xaritalash ishlarini yakunlab, integratsiyalashgan tarmoqlararo epidemiologik nazorat tizimini ishlab chiqishga kirishdi.
Bu mintaqadagi umumiy tendensiyalardan birini aks ettiradi: raqamlashtirish asta-sekin faqat milliy hisobotlarni elektron formatga o‘tkazish bilan cheklanmay, turli sektorlar o‘rtasidagi o‘zaro hamkorlikni ham qamrab ola boshlamoqda.
Tojikiston: laboratoriya natijalarini olish 30% tezlashdi
Tojikiston amaliy ijroning boshqa bir jihatini — yuqori transchegaraviy zaiflik sharoitida laboratoriya salohiyatini kuchaytirishni namoyish etmoqda.
Mamlakat laboratoriya diagnostikasi uchun 21 ta ustuvor kasallikni belgilagan. Ular orasida Qrim-Kongo gemorragik isitmasi, kuydirgi, brutsellyoz, quturish, o‘lat va parranda grippi bor.
Shu bilan birga, Tojikistonning Afg‘oniston, Xitoy, Qirg‘iziston va O‘zbekiston bilan chegaralarida 34 ta chegara o‘tkazish punkti mavjud. Faqat Afg‘oniston bilan chegara uzunligi 1340 kmni tashkil etadi, chegaraoldi hududlari esa zoonoz infeksiyalarning yovvoyi va uy hayvonlari o‘rtasida tarqalishi nuqtayi nazaridan ayniqsa zaif deb baholanadi.
Shu sharoitda 300 nafardan ortiq mutaxassis biologik xavfsizlik va diagnostika masalalari bo‘yicha tayyorgarlikdan o‘tgan, yana 120 nafardan ortiq laboratoriya mutaxassisi kasallik avj olishiga javob berish va namunalar bilan ishlash bo‘yicha o‘qitilgan.
Mamlakat taqdimotidagi ma’lumotlarga ko‘ra, laboratoriya natijasini olish vaqti 30%ga qisqargan. Oltita bakteriologik laboratoriya EUCAST standartlarini joriy qilgan, beshta shifoxona esa ilk bor antimikrob rezistentlik bo‘yicha ma’lumotlarni CAESAR tarmog‘iga taqdim etgan.
Keyingi bosqichdagi vazifa laboratoriyalardagi taraqqiyotni raqamli tarmoqlararo axborot almashinuvi va transchegaraviy muvofiqlashtirish bilan bog‘lashdan iborat.
Turkmaniston laboratoriyalar va antimikrob rezistentlikka e’tibor qaratmoqda
Turkmanistonda eng sezilarli yo‘nalishlardan biri laboratoriya infratuzilmasini modernizatsiya qilish bo‘ldi.
Ashxobod, Arkadag va viloyatlardagi laboratoriyalarga allaqachon 40 ta sovutgich, 20 ta muzlatgich, sakkizta ELISA tizimi va mikrobiologik inkubator yetkazib berilgan. Yana 50 ta mikroskop, 30 ta avtoklav va 10 ta biologik xavfsizlik boksi yetkazib berish jarayonida.
Shu bilan birga, mamlakat laboratoriya sifatining xalqaro standartlariga, jumladan ISO 15189 talablariga o‘tishni rejalashtirmoqda. Antimikrob rezistentlik sohasida ma’lumotlarni CAESAR tarmog‘iga muntazam yuborish, shuningdek, WHONET raqamli vositasi orqali ularni yig‘ish va tahlil qilishni avtomatlashtirish ko‘zda tutilgan.
2024-yildan 2026-yil avgustigacha bo‘lgan davrda 1231 nafar epidemiolog va laboratoriya mutaxassisi o‘qitilgan.
Besh milliy tizimni yagona mintaqaviy tizimga bog‘lash kerak
Alohida mamlakatlardagi natijalar ortida bosqichma-bosqich mintaqaviy infratuzilma shakllanmoqda.
“Yagona salomatlik” mintaqaviy kotibiyati allaqachon besh mamlakat va uchta asosiy sektor — sog‘liqni saqlash, qishloq xo‘jaligi va ekologiya sohalaridagi ishlarni birlashtirib turibdi. Uning vazifalariga ustuvor yo‘nalishlarni muvofiqlashtirish, xavflarni birgalikda baholash, bilim almashish va idoralararo hamkorlikni kengaytirish kiradi.
Biroq keyingi bosqich oddiy raqamlashtirishdan murakkabroq.
Milliy tizimlar bir xil sur’atda rivojlanmayapti va texnik jihatdan ham har doim bir-biriga mos kelavermaydi. “Yagona salomatlik” mintaqaviy dasturi koordinatori Oksana Kravtsova UzDaily’ga mamlakatlar ichida sezilarli taraqqiyot kuzatilayotganiga qaramay, tizimlarning mintaqaviy darajadagi o‘zaro muvofiqligi hali shakllanish jarayonida ekanini aytdi.
“Besh mamlakat o‘z epidemiologik nazorat tizimlarini raqamlashtirmoqda. Milliy darajada taraqqiyot real. Ammo mening hukumat vakili emas, koordinator sifatidagi nuqtayi nazarimga ko‘ra, mintaqaviy darajadagi o‘zaro muvofiqlik hali ham shakllanish bosqichida”, — dedi Kravtsova.
Uning so‘zlariga ko‘ra, mintaqaviy laboratoriya strategiyasi bo‘yicha texnik ishchi guruh 2026-yil iyul oyida mintaqa mamlakatlari tizimlari “har doim ham o‘zaro mos kelmasligi” va parokandalik saqlanib qolayotganini qayd etgan.
Shu bilan birga, zarur elementlar allaqachon yaratilmoqda. Mintaqaviy dastur transchegaraviy hamkorlik va laboratoriyalar o‘rtasidagi aloqalarni rivojlantirish, qo‘shma o‘quv mashg‘ulotlarini o‘tkazish, shuningdek, bilimlar, ma’lumotlar va dastur natijalarini almashish uchun One Health in Central Asia platformasini yaratishni nazarda tutadi.
Kravtsovaning so‘zlariga ko‘ra, joriy yilda ishga tushirilishi kutilayotgan mintaqaviy portal transchegaraviy ogohlantirish mexanizmini ham o‘z ichiga oladi.
Shunday qilib, Markaziy Osiyo “Yagona salomatlik” yondashuvining samaradorligi endilikda yaratilgan strategiyalar va ishchi guruhlar soni bilan emas, balki milliy tizimlarning axborotni qanchalik tez almasha olishi va tahdidlarga birgalikda javob bera olishi bilan belgilanadigan bosqichga kirib bormoqda.
O‘zbekiston uchun bu jarayon bevosita ahamiyatga ega. Mamlakat epidemiologik nazoratning raqamli infratuzilmasini allaqachon yaratgan va tarmoqlararo hamkorlikni kengaytirmoqda. Keyingi bosqich — ushbu imkoniyatlarni mintaqaviy tizimga integratsiya qilish. Bunda potensial tahdid haqidagi axborot chegarani infeksiyaning o‘zidan tezroq kesib o‘tishi kerak.
