Toshkent, O’zbekiston (UzDaily.uz) — O‘zbekistonning Toshkent viloyatida ekstremal issiq paytida avtomatlashtirilgan tizim suv harorati va kislorod miqdoriga qarab karpni oziqlantirish rejimini o‘zgartirdi. To‘rtta tajriba hovuzida olimlar adaptiv oziqlantirish sharoitida baliqning vazni va yashovchanligi yuqoriroq, ammoniy konsentratsiyasi esa pastroq bo‘lganini qayd etdi. Biroq mualliflar natijalarni ko‘proq xo‘jaliklar va iqlim zonalarida tekshirish zarurligini ta’kidlamoqda.
Havo harorati +44°C gacha ko‘tarilib, suv +30°C dan oshganda va undagi erigan kislorod miqdori pasaya boshlaganda baliqni qanday oziqlantirish kerak?
O‘zbekistonlik olimlarning tajribasi ekstremal issiq sharoitida javob kutilmagan bo‘lishi mumkinligini ko‘rsatmoqda: ba’zan baliqni kamroq oziqlantirish yoki ma’lum vaqt umuman oziqlantirmaslik kerak.
Oddiy karpni iqlimga moslashtirilgan usulda oziqlantirish bo‘yicha dala tadqiqoti natijalarini Bishkekda bo‘lib o‘tgan Ikkinchi mintaqaviy “Yagona salomatlik” konferensiyasida O‘zbekiston Baliqchilik ilmiy-tadqiqot instituti vakili Abdulla Kurbanov taqdim etdi.
Tajriba 2025-yil iyun-avgust oylarida Toshkent viloyatining Yangiyo‘l tumanida o‘tkazilgan.
Tadqiqotchilar har biri bir gektardan bo‘lgan to‘rtta tuproq hovuzdan foydalangan. Har bir gektarga 5 ming dona baliq joylashtirilgan, ularning boshlang‘ich o‘rtacha vazni taxminan 150 gramm bo‘lgan. Ikki hovuz nazorat guruhi, yana ikki hovuz tajriba guruhi sifatida ishlatilgan.
Baliqni qachon oziqlantirishni sensorlar belgiladi
Nazorat hovuzlarida karp an’anaviy usulda — harorat va suv holatidan qat’i nazar, kuniga uch marta qo‘lda oziqlantirilgan.
Tajriba hovuzlarida esa qaror suv harorati va erigan kislorod konsentratsiyasini har 30 daqiqada o‘lchaydigan sensorlar ko‘rsatkichlari asosida qabul qilingan.
Qulay sharoitda — suv harorati +22…+28°C va erigan kislorod miqdori 5 mg/l dan yuqori bo‘lganda — baliqqa to‘liq ratsion berilgan.
Harorat +28…+30°C gacha ko‘tarilib, kislorod miqdori 3,5–4,5 mg/l gacha pasayganda ratsion 30 foizga qisqartirilgan.
Kislorod miqdori 3 mg/l dan pastga tushganda yoki suv harorati +31°C dan oshganda oziqlantirish to‘liq to‘xtatilgan.
Buning mantig‘i oddiy: suv harorati oshgani sari undagi erigan kislorod miqdori kamayadi. Bunday sharoitda avvalgi miqdorda yem berishni davom ettirish yeyilmay qolgan ozuqa miqdorini ko‘paytirib, hovuzdagi organik yuklamani oshirishi va suv sifatini yomonlashtirishi mumkin.
Tajriba ekstremal jaziramaga to‘g‘ri keldi
Yozgi ob-havo tizimni ancha og‘ir real sharoitda sinash imkonini berdi.
Tajriba davomida havoning maksimal harorati +42…+44°C, suv harorati esa +30,5…+32°C gacha yetgan.
Ko‘rsatkichlar kritik chegaralarga yaqinlashganda avtomatlashtirilgan tizim oziqlantirishni kamaytirgan yoki to‘xtatgan. Nazorat hovuzlarida esa baliq belgilangan jadval bo‘yicha kuniga uch marta oziqlantirishda davom etgan.
Tajriba yakunida farq sezilarli bo‘lgan.
Nazorat hovuzlaridagi karpning o‘rtacha yakuniy vazni 630 grammni, iqlimga moslashtirilgan oziqlantirish qo‘llangan hovuzlarda esa 975 grammni tashkil etgan — bu 54,8 foizga ko‘p.
Yashovchanlik ko‘rsatkichidagi farq ham sezilarli bo‘lgan.
Nazorat hovuzlarida u 76,5 foizni, tajriba hovuzlarida esa 93,2 foizni tashkil etgan.
Shu bilan birga, ozuqa konversiyasi koeffitsiyenti — ya’ni baliq vaznini oshirish uchun qancha yem kerakligini ko‘rsatadigan indikator — 2,25 dan 1,48 gacha yaxshilangan, bu 34,2 foizlik o‘zgarishga teng. Tadqiqotchilar taqdim etgan guruhlararo farqlar p<0,05 darajasida statistik ahamiyatga ega bo‘lgan.
Kamroq yem — tozaroq suv
Farq faqat baliqlarning holatida kuzatilmagan.
Tajriba hovuzlarida ammoniyning o‘rtacha konsentratsiyasi 0,6 ± 0,2 mg/l, nazorat hovuzlarida esa 1,8 ± 0,4 mg/l bo‘lgan. Bu 66,7 foizlik pasayishdir.
Mualliflarning taxminiga ko‘ra, bu yeyilmay qolgan yem va organik cho‘kindilarning kamroq to‘planishi bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. Biroq mazkur mexanizm tadqiqot davomida bevosita o‘lchanmagan, shu sababli bu natijaning isbotlangan sababiy mexanizmi emas, balki ehtimoliy izohidir.
Aynan shu nuqtada tajriba oddiy baliqchilik masalasidan kengroq ahamiyat kasb etadi.
“Yagona salomatlik” yondashuvi nuqtai nazaridan bitta oziqlantirish algoritmi bir vaqtning o‘zida uch yo‘nalishga ta’sir qiladi: baliqlar salomatligi, suv ekotizimining sifati va oziq-ovqat ishlab chiqarish barqarorligi.
Nega to‘rtta hovuz hali butun mamlakat uchun tayyor yechim emas?
Natijalar ta’sirli ko‘rinsa-da, tajriba ko‘lami hozircha kichik.
Tadqiqotda atigi to‘rtta hovuz — ikkita nazorat va ikkita tajriba hovuzi qatnashgan. Statistik tahlilda alohida baliq emas, balki har bir hovuz mustaqil tajriba birligi sifatida olingan.
Shu sababli olingan natijalarni O‘zbekiston yoki butun Markaziy Osiyodagi barcha baliqchilik xo‘jaliklariga avtomatik ravishda tatbiq etib bo‘lmaydi. Buni tadqiqotchilarning o‘zi ham tan olmoqda.
Keyingi bosqich sifatida ular Markaziy Osiyoning turli iqlim zonalaridagi bir nechta xo‘jaliklarda sinovlar o‘tkazish, hovuzlar sonini ko‘paytirish, tajribalarni turli mavsumlarda takrorlash va suv sifatining standartlashtirilgan monitoringini joriy etishni taklif qilmoqda. Texnologiyani kengroq joriy etishdan oldin olingan natijalar qay darajada takrorlanishini tekshirish zarur.
Shunga qaramay, tajriba akvakulturani iqlim o‘zgarishiga moslashtirishning istiqbolli yo‘nalishlaridan birini ko‘rsatmoqda.
Issiq to‘lqinlari tez-tez takrorlanadigan sharoitda baliqchilik xo‘jaliklari uchun savol endi faqat “baliqqa qancha yem berish kerak?” degan masala bilan cheklanmasligi mumkin.
Muhim savol — boshqaruv tizimi qaysi paytda baliqni oziqlantirishning o‘zi foydadan ko‘ra ko‘proq zarar keltirishini o‘z vaqtida aniqlay oladimi?
Issiqroq iqlim sharoitida bu farq bir vaqtning o‘zida ko‘proq baliqning omon qolishi, suvga tushadigan yuklamaning kamayishi va oziq-ovqat ishlab chiqarishning yanada barqaror bo‘lishini anglatishi mumkin.
