O‘zbekistonda kuchli jazirama kutilmoqda: o‘zingizni qanday asrashingiz kerak?

Toshkent, O’zbekiston (UzDaily.uz) — Kelgusi haftada O‘zbekistonda havo harorati odatdagidan ancha yuqori bo‘lishi kutilmoqda. Bunday paytda issiqlik urishi, organizm suvsizlanishi va surunkali kasalliklar xuruji xavfi ortadi. Bundan tashqari, konditsionerlar baravariga yoqilishi natijasida elektr tarmoqlariga yuklama oshib, ayrim hududlarda elektr taʼminoti vaqtincha uzilib turishi mumkin. Quyida jaziramani sog‘liqqa zarar yetkazmasdan o‘tkazishga yordam beradigan tavsiyalarni keltiramiz.

Barchaga tegishli qoidalar

Suvni ko‘proq iching. Jazirama kunlari katta yoshli odam kuniga kamida 2,5–3 litr suyuqlik ichishi kerak, jismoniy mehnat bilan shug‘ullansa — undan ham ko‘proq. Eng maʼquli — xona haroratidagi oddiy ichimlik suvi va xalqimiz azaldan ichib keladigan ko‘k choy: u tananing issiqqa chidashiga chindan yordam beradi. Shirin gazli ichimliklar, quyuq qahva va spirtli ichimliklardan tiyiling — ular tanadagi suvni yana-da kamaytiradi. Muzdek ichimlik ham foyda bermaydi: haroratning keskin farqi tomirlar torayishiga va tomoq og‘rishiga sabab bo‘ladi.

Soat 11:00 dan 17:00 gacha iloji boricha ko‘chaga chiqmang. Bu — quyosh eng qattiq qizdiradigan payt. Bozor-o‘char, poliklinika, to‘lov kabi yumushlarni erta tongga yoki salqin tushgach, kechki paytga qoldiring.

Yengil kiyining. Paxta yoki zig‘irdan tikilgan keng, och rangdagi kiyim kiying. Bosh kiyimsiz — do‘ppi, shlyapa yoki ro‘molsiz — ko‘chaga chiqmang. Quyoshdan saqlaydigan ko‘zoynak taqib yuring, terining ochiq joylariga SPF 30 va undan yuqori quyoshdan himoya kremini surting.

Ovqatlanishga eʼtibor bering. Oz-ozdan, lekin tez-tez ovqatlaning. Sabzavot, meva va sut-qatiq mahsulotlarini ko‘proq isteʼmol qiling. Osh, kabob kabi og‘ir, yog‘li taomlarni kechqurunga yoki salqin kunlarga qoldirgan maʼqul. Tez buziladigan mahsulotlarda ehtiyot bo‘ling: issiqda mayonezli salat, sut va go‘sht bir necha soatdayoq buziladi. Meva-sabzavotni yaxshilab yuvib isteʼmol qiling — yozda ichak infeksiyalari ko‘payadi.

Keksalar, bolalar va surunkali bemorlardan xabar olib turing. 65 yoshdan oshganlar, 3 yoshgacha bo‘lgan bolalar, homiladorlar hamda yurak-qon tomir kasalligi, qandli diabet va gipertoniyasi borlar jaziramani hammadan og‘ir o‘tkazadi. Keksa qarindosh va qo‘shnilaringizga kuniga kamida bir marta qo‘ng‘iroq qilib qo‘ying. Doimiy dori ichadiganlar shifokordan oldindan maslahat olgani yaxshi: ayrim dorilar dozasi issiq kunlarda o‘zgartiriladi.

Bola yoki jonivorni yopiq mashinada zinhor qoldirmang — hatto "besh daqiqaga" ham. Oftobda turgan mashina saloni 10–15 daqiqada 60–70 darajagacha qiziydi.

Uyda bo‘lganlarga

• Kunduzi deraza yopiq, parda tortilgan tursin — ayniqsa oftob tushadigan tomonda. Xonani kechasi va tong saharda, havo salqinida shamollating. Oftob tomondagi derazaga nur qaytaruvchi plyonka yoki oddiy folga yopishtirish ham uy ichining qizishini ancha kamaytiradi.
• Konditsionerni 24–26 darajaga qo‘ying, eng pastiga tushirmang. Tashqaridagi harorat bilan farq 8–10 darajadan oshsa, bu yurak va qon tomirlarga zarar; moʻtadil rejim esa elektr tarmog‘ini ham asraydi — bundan butun mahalla yutadi. Sovuq havoni o‘zingizga to‘g‘rilamang, konditsioner tagida uxlamang.
• Konditsioner bo‘lmasa: ventilyator, xonaga osib qo‘yilgan ho‘l choyshab yoki sochiq, kuniga bir necha marta salqin (muzdek emas) dush, bo‘yin, bilak va yuzni ho‘l sochiq bilan artish yordam beradi.
• Keraksiz elektr jihozlarini o‘chirib qo‘ying. Plita, duxovka, dazmol uyni battar isitadi — ovqatni ertalab pishirib olgan maʼqul.
• Uy hayvonlari oldida doim toza suv tursin, ular salqin joyda yotsin.

Ishga boradiganlarga

Ochiq havoda ishlaydiganlarga (quruvchi, yo‘l ishchisi, dehqon, kuryer):

• Og‘ir ishlarni imkon qadar erta tongga (soat 10–11 gacha) va kechga (17–18 dan keyingi paytga) rejalashtiring.
• Har 45–60 daqiqada soyada dam oling, kunning eng issiq paytida tanaffuslar yana-da tez-tez bo‘lsin. Jaziramada yolg‘iz ishlamang: yoningizda ahvolingiz o‘zgarganini payqaydigan odam bo‘lsin.
• Suv doim yoningizda tursin; chanqashni kutmay, har 15–20 daqiqada oz-ozdan iching.
• Bosh kiyimingiz va bo‘yningizni suv bilan ho‘llab turing.

Ish beruvchilar bu kunlarda ish jadvalini moslashtirishi, xodimlarga ichimlik suvi va soyada dam olish joyini hozirlab qo‘yishi zarur. Bu mehnat muhofazasi talabigina emas — baxtsiz hodisalarning oldini olishning eng oson yo‘li ham.

Ofis va bino ichida ishlaydiganlarga:

• Konditsionerning shundoq tagida o'tirmang: ko'chadagi issiqdan sovuq shamolga tushish shamollash va mushak og'rig'iga olib keladi.
• Stolingizda suv tursin, uni muntazam ichib turing.
• Yo'lingizni oftobda kamroq yuradigan qilib rejalashtiring; jamoat transportida suv olib yuring.
• Kiyimga qat'iy talab bo'lsa ham, imkon boricha tabiiy matoni tanlang; qalin kostyum va sintetika salqin kunlargacha kutib tursin.

Haydovchilarga: yo'lga chiqishdan oldin salonni shamollating, sovutish suyuqligi darajasini tekshiring; oftobda qolgan mashinada aerozol balloncha, zajigalka, telefon-planshet qoldirmang. Issiq va charchoq diqqatni pasaytiradi — uzoq safarga ertalab chiqqan ma'qul.

Chiroq o'chib qolsa-chi?

Konditsionerlar baravariga ishlaganda tarmoqqa tushadigan yuk keskin ortadi. Shuning uchun vaqtinchalik uzilishlarga oldindan tayyor turgan yaxshi:

• Telefon va pauerbankni kechqurundanoq quvvatlab qo'ying — aloqa uzilmasin.
• Ichimlik suvidan zaxira qiling — kishi boshiga kuniga kamida 3–4 litr. Chiroq o'chsa, ko'p qavatli uylarda nasos to'xtab, yuqori qavatlarga suv chiqmay qolishi mumkin.
• Bir nechta shisha suvni muzlatib qo'ying. Chiroq o'chganda ular muzlatgichni uzoqroq sovuq tutadi, keyin o'sha suvni ichsa ham bo'ladi. Uzilish paytida muzlatgichni tez-tez ochavermang: yopiq turgan muzlatish kamerasi sovuqni 4–6 soat saqlaydi.
• Yuklama eng yuqori paytda liftga tushmang — chiroq to'satdan o'chsa, dim va issiq kabinada qamalib qolish hech gap emas.
• Fonar, bo'lsa — akkumulyatorli ventilyator qo'l ostida tursin. Chiroqsiz salqinlanishning eng oson yo'li — bo'yin va bilakka ho'l mato bosish, salqin suvda cho'milish yoki suv quyinish.
• Uzilish ehtimoli bor kunlarda tez buziladigan oziq-ovqatni bir-ikki kunga yetadigan qilib, oz-ozdan xarid qiling.

Uzilish bo'lmasligiga har kim hissa qo'sha oladi: konditsionerni eng past haroratga qo'ymang, ishlatilmayotgan jihozlarni o'chiring, kir yuvish mashinasi kabi ko'p tok sarflaydigan texnikani kunning eng issiq paytida ishlatmang.

Issiqlik urishini qanday bilish va nima qilish kerak

Bosh og'rig'i, bosh aylanishi, ko'ngil aynishi, holsizlik, yurakning tez urishi, terining qizarishi, haroratning 38–39 darajadan oshishi, es-hushning chalkashishi — bularning bari xavotirli belgi. Eng xatarlisi — jaziramada odam terlamay qo'ysa: bu tananing o'zini sovutish tizimi ishdan chiqqanini bildiradi.

Shifokor yetib kelguncha:

1. Bemorni soyaga yoki salqin xonaga olib o'ting.
2. Oyog'ini biroz baland qilib yotqizing, tor kiyimini bo'shating.
3. Peshona, bo'yin, qo'ltiq va chov sohasiga ho'l sochiq bosing, yelpib turing; iloji bo'lsa salqin suv bilan arting yoki dushga tushiring.
4. Hushi joyida bo'lsa, oz-ozdan qultumlatib suv bering.
5. Hushidan ketsa, tirishsa yoki harorati 39 darajadan oshsa, darhol 103 raqamiga qo'ng'iroq qilib, tez tibbiy yordam chaqiring.

Jazirama — barchaga sinov. Ammo ehtiyot choralariga rioya qilinsa, uni asoratsiz o'tkazish mumkin. O'zingizni va yaqinlaringizni asrang; issiqni og'ir ko'taradiganlar — keksalar, bolalar va surunkali bemorlar — doim e'tiboringizda bo'lsin.