Toshkent, O’zbekiston (UzDaily.uz) — O‘zbekiston Oliy Majlisi Senati 2 oktyabr kuni bolalarga qarshi qator jinoyatlar uchun javobgarlikni kuchaytirish hamda voyaga yetmagan jabrlanuvchilar va guvohlar uchun protsessual kafolatlarni kengaytirishni nazarda tutuvchi qonunni maʼqulladi.
Qonun loyihasi bolalarni zo‘ravonlikning turli shakllaridan himoya qilishni kuchaytirishga qaratilgan bo‘lib, 2026–2030 yillarga mo‘ljallangan Bolalarni zo‘ravonlikning barcha shakllaridan himoya qilish strategiyasini amalga oshirishni davom ettiradi. Hujjat kuchga kirishi uchun uni Prezident imzolashi kerak.
Eng muhim o‘zgarishlardan biri 14 yoshga to‘lmagan bolalarning jinsiy daxlsizligiga qarshi o‘ta og‘ir jinoyatlar uchun jazoni kuchaytirish bo‘ladi. Ushbu yosh toifasidagi bolani zo‘rlash, shuningdek, jinsiy ehtiyojni zo‘ravonlik bilan g‘ayritabiiy shaklda qondirish uchun 25 yilgacha ozodlikdan mahrum qilish yoki umrbod ozodlikdan mahrum qilish jazosini belgilash taklif etilmoqda.
Bunday o‘ta og‘ir jinoyatlar bo‘yicha jinoiy javobgarlikka tortish va ayblov hukmini ijro etish muddatlariga daʼvo muddati qo‘llanilmaydi.
Bolaning o‘limiga sabab bo‘lgan qasddan sodir etilgan jinoyatlarni sodir etgan shaxslarga nisbatan ham cheklovlar kuchaytiriladi. Ularga shartli jazo tayinlash va muddatidan ilgari shartli ozod qilish imkoniyati istisno etiladi.
Senat majlisida Senatning Sud-huquq masalalari va korrupsiyaga qarshi kurashish qo‘mitasi raisi Abdulhakim Eshmuratov bolalarga qarshi jinoyatlar statistikasini keltirdi.
Jinoyat kodeksining 14 yoshga to‘lmagan shaxsni zo‘rlaganlik uchun javobgarlikni nazarda tutuvchi 118-moddasi 4-qismi bo‘yicha 2022 yilda 85 ta, 2023 yilda 108 ta, 2024 yilda 129 ta va 2025 yilda 123 ta jinoyat ishi qo‘zg‘atilgan.
Jinoyat kodeksining 14 yoshga to‘lmagan shaxsga nisbatan jinsiy ehtiyojni zo‘ravonlik bilan g‘ayritabiiy shaklda qondirishga oid 119-moddasi 4-qismi bo‘yicha ro‘yxatga olingan jinoyat ishlari soni 2022 yilda 144 ta, 2023 yilda 163 ta, 2024 yilda 170 ta va 2025 yilda 116 tani tashkil etgan.
Voyaga yetmaganlarga nisbatan jinsiy shilqimlik qilish holatlari bo‘yicha murojaatlar soni 2023 yildagi 56 tadan 2025 yilda 141 taga yetgan.
Muhokama davomida Namangan viloyatining Uchqo‘rg‘on tumani va Toshkent viloyatida yuz bergan, bolalarni himoya qilish mexanizmlarini yana-da kuchaytirish zarurligining misoli sifatida ko‘rib chiqilgan rezonans holatlar ham keltirildi.
Voyaga yetmaganlar uchun qo‘shimcha kafolatlar
Islohotlarning yo‘nalishlaridan biri zo‘ravonlikdan jabrlangan yoki bunday jinoyatlarga guvoh bo‘lgan bolalarning huquqiy kafolatlarini kengaytirishdan iborat bo‘ladi.
Voyaga yetmaganlarga protsessual harakatlarga birinchi marta jalb qilingan paytdan boshlab davlat hisobidan bepul malakali yuridik yordam ko‘rsatiladi.
Zo‘ravonlikdan jabrlangan bolani so‘roq qilish majburiy tarzda videotasvirga olinadi.
Jinsiy erkinlikka qarshi jinoyatdan jabrlangan voyaga yetmagan shaxs va gumon qilinuvchi, ayblanuvchi yoki sudlanuvchi o‘rtasida yuzlashtirish o‘tkazish uchun maxsus tartib joriy etiladi. Bunday jarayon faqat tergovchi, prokuror qarori yoki sud ajrimi asosida o‘tkazilishi mumkin.
Agar taxmin qilinayotgan zo‘ravonlik oila aʼzosi yoki yaqin qarindosh tomonidan sodir etilgan bo‘lsa, tegishli protsessual harakatlarda vasiylik va homiylik organi vakilining ishtiroki majburiy bo‘ladi.
Bolalar bilan ishlaydigan xodimlarga nisbatan cheklovlar
O‘zgarishlar taʼlim sohasiga ham taalluqli bo‘ladi. Mehnat kodeksiga taʼlim tashkiloti xodimi bolaga nisbatan zo‘ravonlik uchun javobgarlikka tortilgan taqdirda, ish beruvchiga u bilan mehnat shartnomasini bekor qilish imkonini beruvchi norma kiritiladi.
Bunday shaxslarning kelgusida bolalar bilan ishlashiga ham cheklovlar belgilanadi.
Shu bilan birga, voyaga yetmaganlarga nisbatan majburiyatlarni lozim darajada bajarmaslik uchun maʼmuriy javobgarlik kuchaytiriladi. Xususan, bolaga zarur darajada g‘amxo‘rlik qilmaslik, uning asosiy ehtiyojlarini qasddan qondirmaslik, nikoh yoshi to‘g‘risidagi qonunchilikni buzish hamda bolalarni ularning salomatligiga zarar yetkazishi mumkin bo‘lgan axborotdan himoya qilish choralarini ko‘rmaslik bilan bog‘liq o‘zgarishlar kiritiladi.
Jabrlanganlarning maxfiyligini himoya qilish
Qonunning ayrim normalari tazyiq yoki zo‘ravonlikka uchragan ayollar va bolalarning maxfiyligini taʼminlashga qaratilgan.
Ularning iltimosiga ko‘ra davlat organlari ular yashaydigan manzilga yozma yoki elektron javoblar yuborishdan voz kechishi mumkin. Majlisda taʼkidlanganidek, bunday mexanizm takroriy zo‘ravonlik va oilaviy nizolarning keskinlashishi ehtimolini kamaytirishga qaratilgan.
Shuningdek, bolani parvarish qilish bo‘yicha majburiyatlarni lozim darajada bajarmaslik, bolalar masalalari bo‘yicha komissiyalar qarorlarini ijro etmaslik yoki ularning ijrosiga to‘sqinlik qilish uchun ham javobgarlik belgilanadi.
Voyaga yetmagan huquqbuzarlarga nisbatan o‘zgarishlar
Qonunda voyaga yetmaganlarni maxsus o‘quv-tarbiya muassasalariga majburan joylashtirishdan voz kechish nazarda tutilgan.
Ushbu chora o‘rniga boshqa taʼsir choralaridan, jumladan, taʼlim, tarbiya yoki ijtimoiy tashkilotlarga yuborish, ogohlantirgan holda nazorat ostiga berish va qonunda nazarda tutilgan boshqa choralardan foydalanish taklif etilmoqda.
Voyaga yetmaganga qasddan og‘ir yoki o‘rtacha og‘irlikdagi tan jarohati yetkazish og‘irlashtiruvchi holat sifatida baholanadi.
Bundan tashqari, voyaga yetmaganlarni g‘ayriijtimoiy xulq-atvorga jalb qilish, shuningdek, 16 yoshga to‘lmagan bolaga nisbatan bir guruh shaxslar tomonidan sodir etilgan behayo harakatlar uchun javobgarlik kuchaytiriladi.
Uchqo‘rg‘ondagi ishdan keyingi qonunchilikdagi o‘zgarishlar
Bolalarga qarshi jinoyatlar uchun javobgarlikni kuchaytirish masalasi Namangan viloyati Uchqo‘rg‘on tumanidagi rezonans jinoyat ishi fonida muhokama qilinmoqda.
Gap davlat bolalar bog‘chasida tarbiyalanayotgan besh yoshli qizga nisbatan sodir etilgan jinsiy zo‘ravonlik haqida bormoqda. 12 sentyabr kuni Jinoyat kodeksining 118-moddasi 4-qismi bo‘yicha jinoyat ishi qo‘zg‘atilgan. Bolalar bog‘chasi xodimi K. M. qamoqqa olingan.
Qizchaning onasi zo‘ravonlik bir necha marta sodir etilgan bo‘lishi mumkinligini bildirgan. Uning so‘zlariga ko‘ra, voqeadan so‘ng bola ancha qo‘rqoq bo‘lib qolgan va bolalar bog‘chasi yonidan o‘tishdan qo‘rqadi.
27 sentyabr kuni Prezident Administratsiyasi rahbari Saida Mirziyoyeva sodir bo‘lgan holat uchun nafaqat bevosita aybdorlar, balki voqeaga yo‘l qo‘ygan, beparvolik qilgan va bolaning himoyasini taʼminlamagan shaxslar ham javobgar bo‘lishi kerakligini bildirdi. Shuningdek, u bunday jinoyatlar uchun javobgarlikni maksimal darajada kuchaytirish bo‘yicha takliflar tayyorlanayotganini maʼlum qildi.
