Toshkent, O’zbekiston (UzDaily.uz) — 2027 yil 1 yanvardan O‘zbekistonda elektr energiyasining ulgurji va chakana bozoriga bosqichma-bosqich o‘tishning birinchi bosqichi — «ikki tomonlama shartnomalar asosida xarid qilish» mexanizmi ishlay boshlaydi. Yirik isteʼmolchilar elektr energiyasini xususiy ishlab chiqaruvchilardan tomonlar kelishgan narxlarda to‘g‘ridan-to‘g‘ri xarid qilishi, kichik va mikroelektr stansiyalar esa o‘z hududidagi korxonalarga elektr energiyasini sotishi mumkin bo‘ladi.
Ushbu bosqich uchun bozor qoidalari Vazirlar Mahkamasining 2026 yil 30 sentyabrdagi 527-son qarori bilan tasdiqlangan.
Hujjat «Elektr energetikasi to‘g‘risida»gi qonun ijrosini taʼminlash maqsadida qabul qilingan bo‘lib, 2023–2030 yillarga mo‘ljallangan elektr energiyasining ulgurji va chakana bozori mexanizmlariga bosqichma-bosqich o‘tish konsepsiyasiga asoslanadi. Mazkur konsepsiya Prezidentning 2023 yil 28 sentyabrdagi PF-166-son farmoni bilan tasdiqlangan.
Kimlar to‘g‘ridan-to‘g‘ri shartnoma tuzishi mumkin
Ulgurji bozorda ikki tomonlama shartnomalar mustaqil ishlab chiqaruvchilar va yirik isteʼmolchilar o‘rtasida tuziladi. Qoidalarda mustaqil ishlab chiqaruvchi litsenziya asosida faoliyat yuritadigan va elektr energiyasini uzoq muddatli kafolatlangan xarid qilish to‘g‘risida shartnoma imzolamagan xususiy korxona sifatida belgilangan.
Yirik isteʼmolchi kuchlanishi 6 kV va undan yuqori bo‘lgan tarmoqlarga ulangan hamda yiliga kamida 10 mln kVt·soat elektr energiyasi isteʼmol qiladigan korxona hisoblanadi. Byudjetdan moliyalashtiriladigan byudjet va kommunal tashkilotlar, suv taʼminoti obyektlari va nasos stansiyalari, fermer xo‘jaliklari hamda mobil aloqa operatorlari ushbu toifaga kirmaydi.
Chakana bozorda quvvati 5 MVtgacha bo‘lgan kichik va mikroelektr stansiyalar elektr energiyasini shartnoma asosida belgilangan narxlarda shu hududdagi taqsimlash tizimi operatori tarmoqlariga ulangan isteʼmolchilarga sotishi mumkin bo‘ladi. Bunda maishiy isteʼmolchilar ushbu toifaga kiritilmaydi.
Shartnomalar shartlari
Ikki tomonlama shartnomalar bo‘yicha narxlar erkin shakllanadi. Shartnomaning amal qilish muddati bir yildan oshmasligi kerak, yetkazib berish hajmlari esa har bir soat uchun rejalashtiriladi va to‘lanadi. Shartnoma shartlari dispetcherlik boshqaruvi talablari va tarmoqlarga ulanish qoidalariga zid bo‘lmasligi lozim.
Ishlab chiqaruvchi turli xaridorlar bilan bir nechta shartnoma tuzishi, jumladan, har bir elektr stansiyasi bo‘yicha alohida shartnomalar tuzishi mumkin. Biroq sotuvning umumiy hajmi stansiyaning amaldagi ishlab chiqarish hajmidan oshmasligi kerak. Yirik isteʼmolchi ham bir vaqtning o‘zida bir nechta ishlab chiqaruvchidan elektr energiyasi xarid qilishi mumkin, ammo bu hajm uning amaldagi isteʼmoli doirasida bo‘lishi lozim. Elektr energiyasini uzatish va taqsimlash uchun to‘lovni tomonlar shartnoma asosida o‘zaro taqsimlaydi.
Shartnoma bozor operatori tomonidan ro‘yxatdan o‘tkazilgan paytdan kuchga kiradi. Ushbu bosqichda bozor operatori vazifasini barcha aksiyalari davlatga tegishli bo‘lgan markaziy xaridor — “O‘zenergosotish” AJ bajaradi. Savdo operatsiyalari «Hududiy elektr tarmoqlari» AJning CAS va Billing tizimlaridan foydalangan holda amalga oshiriladi.
Qolgan hajmlar bilan nima bo‘ladi
To‘g‘ridan-to‘g‘ri shartnomalar asosida sotilmagan elektr energiyasini markaziy xaridor tartibga solinadigan tariflar bo‘yicha, chakana bozorda esa belgilangan yetkazib beruvchi xarid qiladi. Xaridorlar ham yetishmayotgan hajmlarni shu tartibda qo‘shimcha xarid qiladi. Davlat ulushi 50 foiz va undan yuqori bo‘lgan elektr stansiyalari ishlab chiqargan barcha elektr energiyasini tartibga solinadigan tariflar bo‘yicha markaziy xaridorga sotishda davom etadi.
Isteʼmolchilar, jumladan, yirik isteʼmolchilar o‘zlariga tegishli qayta tiklanuvchi energiya manbalari asosidagi qurilmalarda ishlab chiqarilgan elektr energiyasining ortiqcha hajmini tartibga solinadigan tarif bo‘yicha sotishi mumkin. Markaziy xaridorga biror shaxsga asossiz imtiyozlar, preferensiyalar yoki kamsituvchi shartlarni taqdim etish taqiqlanadi.
Hajmlar va grafiklarni solishtirish
Bozor operatori shartnomalar bo‘yicha soatlik grafiklarni har kuni tekshiradi. Sotuv hajmi xaridorning rejalashtirilgan xarid hajmidan, xarid esa uning rejalashtirilgan isteʼmolidan oshmasligi kerak. Tafovutlar aniqlangan taqdirda, tomonlar yetkazib berishdan oldingi kun soat 11:00 gacha tuzatilgan maʼlumotlarni taqdim etishi shart. Agar bu amalga oshirilmasa, operator belgilangan formulalar asosida hajmlarni mustaqil ravishda to‘g‘rilaydi va soat 12:00 gacha tomonlarga kelishilgan grafiklarni yuboradi.
Quyosh va shamol elektr stansiyalari, energiyani saqlash tizimlari hamda yirik isteʼmolchilar har kuni soat 10:00 gacha tizim operatoriga keyingi sutka uchun quvvat prognozi, yetkazib berish kunida esa to‘rt soat, bir soat va 15 daqiqa oldingi davrlar uchun prognozlarni taqdim etadi. Amaldagi ishlab chiqarish yoki isteʼmol hajmining prognozdan og‘ishi belgilangan meʼyordan oshib ketsa, tizim operatori quvvatni cheklashi mumkin. Elektr stansiyalari va yirik isteʼmolchilar avariyalar hamda uskunalar holatidagi o‘zgarishlar haqida besh daqiqa ichida xabar berishi shart.
Tarmoqlarni xususiy boshqaruvga berish
Qoidalar taqsimlash tizimi operatori obyektlarini yoki uning ustav kapitalidagi ulushini xususiy sektorga ishonchli boshqaruvga berishga ruxsat etadi. Bunday holatda taqsimlash xizmatlari uchun hisob-kitoblar ushbu xizmatlarni ko‘rsatish bo‘yicha shartnomalar shartlariga muvofiq amalga oshiriladi.
Nizolar
Ulgurji bozor monitoringini Energetika bozorini tartibga solish va rivojlantirish agentligi olib boradi. Bozor operatori o‘z veb-saytida ishtirokchilar reyestrini, elektr energiyasining amaldagi xarid va sotuv hajmlarini hamda bozor faoliyati to‘g‘risidagi hisobotlarni eʼlon qiladi va maʼlumotlarni kamida besh yil saqlaydi.
Bozor ishtirokchilari nizolarni dastlab o‘zlari hal qilishga harakat qiladi, shundan so‘ng agentlikka murojaat qilishlari mumkin. Agentlik ikki ish kuni ichida muhokama o‘tkazishni belgilaydi, u ariza berilganidan keyin besh ish kuni ichida o‘tkazilishi kerak. Agar 30 kun ichida kelishuvga erishilmasa, ariza beruvchi sudga murojaat qilish huquqiga ega.
Agentlikka vazirliklar va idoralar bilan birgalikda ikki oy muddatda o‘z normativ hujjatlarini mazkur qarorga muvofiqlashtirish topshirildi.
