Toşkent, Özbekiston (UzDaily.uz) — 2026-yil 27-oktabr kuni Toşkentda “Suv-iqlim xatarlarining Özbekiston iqtisodiyotiga ta’siri va yaşil taraqqiyot imkoniyatlari” mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy seminar bölib ötdi.
Tadbir Özbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Makroiqtisodiy va hududiy tadqiqotlar instituti (MHTI) hamda Rossiyaning Milliy tadqiqot universiteti — Oliy iqtisodiyot maktabi (OIM) tomonidan “Bank GPB” aksiyadorlik jamiyati kömagida taşkil etildi. Özbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Strategik va mintaqalararo tadqiqotlar instituti (SMTI) seminar hamtaşkilotçisi sifatida iştirok etdi.
Seminarda Özbekiston va Rossiyaning davlat organlari, yetakçi ilmiy-tadqiqot markazlari, oliy ta’lim muassasalari hamda moliya institutlari vakillari qatnaşdi.
Jumladan, Özbekiston Iqtisodiyot va moliya, Energetika, Suv xöjaligi hamda Transport vazirliklari, Ekologiya va iqlim özgarişi milliy qömitasi, Milliy statistika qömitasi, tegişli ilmiy va ta’lim muassasalari, şuningdek, Markaziy Osiyo Davlatlararo muvofiqlaştiruvçi suv xöjaligi komissiyasining Ilmiy-axborot markazi vakillari iştirok etdi. Rossiya ilmiy-ekspertlar hamjamiyati Milliy tadqiqot universiteti — Oliy iqtisodiyot maktabi, Tabiiy resurslar iqtisodiyoti va iqlim özgarişi instituti, Rossiya Fanlar akademiyasining A.M. Obuxov nomidagi Atmosfera fizikasi instituti va boşqa taşkilotlar vakillari tomonidan taqdim etildi.
Iqlim xatarlari va iqtisodiyot uçun yangi imkoniyatlar
Muhokamalarning asosiy qismi Özbekiston iqtisodiyotining iqlim özgarişiga çidamliligini oşiriş, suv resurslaridan oqilona foydalaniş, energetika xavfsizligini ta’minlaş hamda dunyoning kam uglerodli rivojlaniş modeliga ötişi bilan boğliq imkoniyatlardan foydalaniş masalalariga bağişlandi.
Iştirokçilar iqlim özgarişining uzoq muddatli iqtisodiy taraqqiyot, sanoat, qişloq xöjaligi, taşqi savdo va aholi farovonligiga ta’siri yuzasidan fikr almaşdilar. Qayta tiklanuvçi energetika, elektr transporti, işlab çiqarişni kam uglerodli texnologiyalar asosida modernizatsiya qiliş va uglerod çiqindilarini tartibga soliş istiqbollari, şuningdek, mahalliy mahsulotlarning xalqaro bozorlardagi raqobatbardoşligini mustahkamlaş çora-tadbirlariga alohida e’tibor qaratildi.
Ekspertlar iqlim özgarişi davlatlarning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanişiga tobora sezilarli ta’sir körsatayotgan uzoq muddatli jarayon ekanini ta’kidladilar. Bunday şaroitda iqtisodiyot, infratuzilma va aholini özgarib borayotgan tabiiy-iqlim şaroitlariga moslaştiriş strategik rejalaştirişning muhim tarkibiy qismiga aylanmoqda. Şu bilan birga, global yaşil transformatsiya texnologik yangilaniş, investitsiyalarni jalb qiliş, yangi işlab çiqariş quvvatlarini yaratiş va mamlakatning eksport salohiyatini kengaytiriş uçun qöşimça imkoniyatlar oçmoqda.
Ilmiy tadqiqot: global energetik ötişning iqtisodiy samaralari
Seminarning muhim voqealaridan biri Oliy iqtisodiyot maktabining Tabiiy resurslar iqtisodiyoti va iqlim özgarişi instituti tomonidan MHTI bilan hamkorlikda “Özbekiston iqtisodiyotini suv-iqlim inqiroziga va jahon iqtisodiyotining yaşil transformatsiyasiga moslaştiriş” loyihasi doirasida tayyorlangan “Jahon iqtisodiyotining yaşil transformatsiyasi: Özbekiston uçun imkoniyatlar va xatarlar” nomli ma’ruzaning taqdimoti böldi.
Tadqiqot ssenariy tahlili va iqtisodiy modellaştirişga asoslangan bölib, 2035 va 2050-yillargaça bölgan davrda global energetik ötişning Özbekiston iqtisodiyotiga ta’sirini baholaş imkonini beradi. Mualliflar jahon iqtisodiyotini dekarbonizatsiya qilişning törtta ssenariysi hamda milliy iqtisodiy siyosatning turli variantlarini taqqoslab, asosiy tarmoqlar uçun yuzaga kelişi mumkin bölgan foyda, xarajat va xatarlarni aniqladilar.
Taklif etilgan yondaşuv jahon bozoridagi talab, kam uglerodli texnologiyalar narxlari, iqlimni moliyalaştiriş imkoniyatlari va uglerod çiqindilarini tartibga soliş mexanizmlarining kengayişi bilan boğliq özgarişlar oqibatlarini baholaş imkonini beradi. Bu uzoq muddatli siyosatni jahon iqtisodiyoti rivojlanişining faqat bitta prognoziga boğlab qöymasdan, turli ssenariylarni hisobga olgan holda strategik qarorlar qabul qiliş uçun asos yaratadi.
Tadqiqotning asosiy xulosalaridan biri Özbekistonning qayta tiklanuvçi energetikani rivojlantiriş siyosati iqtisodiy jihatdan asoslanganidir. Taqdim etilgan hisob-kitoblarga köra, körib çiqilgan ssenariylar orasida qayta tiklanuvçi energiya manbalarining, jumladan, gidroenergetikaning elektr energiyasi işlab çiqarişdagi uluşini 2030-yilga borib 54 foizga yetkaziş böyiça amaldagi maqsadlarni röyobga çiqariş eng yuqori iqtisodiy samara beradi.
Energetika uskunalari va butlovçi qismlar işlab çiqarişni bevosita Özbekiston hududida mahalliylaştiriş qöşimça samara keltirişi mumkin. Milliy işlab çiqariş bazasini rivojlantiriş yangi iş örinlarini yaratiş, sanoat kooperatsiyasini kengaytiriş va mamlakat içida şakllanadigan qöşilgan qiymat uluşini oşiriş imkonini beradi.
Tadqiqotçilar baholariga köra, quyoş energetikasi sezilarli xarajat ustunligiga ega. Şu bilan birga, qayta tiklanuvçi energetika quvvatlarini yanada kengaytiriş elektr tarmoqlarini modernizatsiya qiliş, energiya saqlaş tizimlarini rivojlantiriş va uskunalarni mamlakat içida işlab çiqariş uçun şaroit yaratiş bilan birga olib borilişi zarur.
Ma’ruzaning alohida bölimi avtomobil transportini elektrlaştiriş masalasiga bağişlandi. Mualliflar çiqindilar köpayişini çeklaş va ayni paytda elektr energetikasi tizimiga tuşadigan eng yuqori yuklamaning haddan taşqari ortişiga yöl qöymaslik uçun amaldagi maqsadli körsatkiçlarga bosqiçma-bosqiç erişişni maqsadga muvofiq deb hisoblaydilar. Buning uçun elektr transporti, quvvatlaş infratuzilmasi va elektr tarmoqlarini özaro muvofiqlaştirilgan holda rivojlantiriş, şuningdek, şahar transporti tizimini takomillaştiriş lozim.
Global energetik ötiş: eksport istiqbollari va sanoatni modernizatsiya qiliş vazifalari
Tadqiqotda energiya resurslari hamda kam uglerodli transformatsiya uçun zarur materiallarga bölgan jahon talabi tarkibining özgarişi fonida Özbekiston eksport salohiyatini kengaytiriş imkoniyatlari körib çiqildi.
Tadqiqotçilarning ta’kidlaşiça, global yaşil transformatsiya sanoat mahsulotlarining ekologik xususiyatlariga nisbatan yuqoriroq talablarni yuzaga keltirmoqda. Bunday şaroitda energiya talabçan işlab çiqariş tarmoqlarini, avvalo, kimyo sanoati, metallurgiya va mineral öğitlar işlab çiqariş sohalarini modernizatsiya qiliş alohida ahamiyat kasb etadi.
Mahsulotlarning uglerod izini kamaytiriş, energiya samaradorligini oşiriş va xomaşyoni çuqur qayta işlaş ekologik talablar kuçayib borayotgan xalqaro bozorlarda mahalliy mahsulotlarning raqobatbardoşligini saqlab qoliş uçun zarur. Şu sababli yaşil ötiş nafaqat çiqindilarni qisqartiriş vazifasi, balki sanoatning texnologik darajasini yuksaltiriş, yuqori qöşilgan qiymatli mahsulotlar işlab çiqarişni kengaytiriş va Özbekistonning xalqaro işlab çiqariş zanjirlaridagi örnini mustahkamlaş imkoniyati sifatida ham qaralmoqda.
Suv-iqlim xatarlari atlasi: manzilli qarorlar uçun asos
Seminar doirasida “Suv-iqlim şaroitlaridagi özgarişlarning Özbekiston iqtisodiyoti rivojlanişiga ta’siri” nomli atlas ham taqdim etildi. U hududlar va iqtisodiyot tarmoqlari kesimida iqlim xatarlarini baholaşga möljallangan.
Atlas eng zaif hududlar va tarmoqlarni aniqlaş, suv tanqisligi, qurğoqçilik va haddan taşqari issiq şaroitlar iqtisodiy faollikni çeklaşi mumkin bölgan hududlarni belgilaş hamda moslaşuvning ustuvor yönalişlarini aniqlaş imkonini beradi.
Uşbu vositaning amaliy ahamiyati iqlimga oid baholaşlardan suğoriş tizimlarini modernizatsiya qiliş, işlab çiqariş obyektlarini joylaştirişni rejalaştiriş, muhim infratuzilmani himoya qiliş va hududiy investitsiya dasturlarini tayyorlaşda foydalaniş imkoniyati bilan belgilanadi. Bu iqlim tahdidlariga doir umumiy baholaşlardan hududlarning öziga xos xususiyatlari va suv bilan ta’minlanganlik darajasini hisobga oluvçi manzilli qarorlarga ötiş imkonini beradi.
Özbekiston iqlim özgarişiga moslaşiş çoralarini kengaytirmoqda
Seminar davomida Özbekiston Respublikasi Prezidenti Şavkat Mirziyoyev rahbarligida mamlakatda tabiiy resurslardan oqilona foydalaniş, infratuzilmani modernizatsiya qiliş va iqtisodiy ösişning yaşil modeliga ötişga qaratilgan keng kölamli islohotlar amalga oşirilayotgani ta’kidlandi.
Qişloq xöjaligida suv tejovçi texnologiyalarni joriy etiş borasida salmoqli natijalarga erişildi. Agar 2017-yilda bunday texnologiyalar 19 ming gektar maydonda qöllanilgan bölsa, 2026-yilga kelib bu körsatkiç 2,6 million gektarga yetdi. Bu mamlakatdagi suğoriladigan yerlarning qariyb 60 foizini taşkil etadi. Taqdim etilgan ma’lumotlarga köra, buning natijasida yiliga qariyb 2,5 milliard kub metr suv tejalmoqda. Suv tejovçi texnologiyalar qöllaniladigan maydonlarni 3,5 million gektarga yetkaziş va yillik suv tejamkorligini 5 milliard kub metrga oşiriş vazifasi ham qayd etildi.
Içimlik suvi ta’minoti va kanalizatsiya infratuzilmasi ham rivojlantirilmoqda. Sönggi yillarda uşbu sohaga kiritilgan investitsiyalar hajmi ön baravar oşib, 2,7 milliard AQŞ dollariga yetdi. Markazlaşgan içimlik suvi bilan ta’minlangan aholi uluşi 2017-yildagi 63 foizdan qariyb 83 foizga kötarildi. Şu davrda 7,7 million kişi ilk bor toza içimlik suvidan foydalaniş imkoniyatiga ega böldi, 39 ming kilometr suv ta’minoti tarmoqlari va 3,4 mingta suv ta’minoti inşooti qurildi hamda rekonstruksiya qilindi. Örta muddatli istiqbolda aholini markazlaşgan içimlik suvi bilan ta’minlaş darajasini 90 foizga yetkaziş közda tutilgan.
Şu bilan birga, yaşil energetika jadal sur’atlarda rivojlanmoqda. Xususiy sektor va xalqaro investorlar iştirokida quyoş va şamol elektr stansiyalarini quriş, elektr tarmoqlarini modernizatsiya qiliş hamda energiya saqlaş tizimlarini joriy etiş loyihalari amalga oşirilmoqda. Seminarda taqdim etilgan ma’lumotlarga köra, 2026-yil oktabr holatiga elektr energiyasi işlab çiqarişda qayta tiklanuvçi energiya manbalarining uluşi 31 foizga yetgan. Amaldagi maqsadli körsatkiçga muvofiq, qayta tiklanuvçi energiya manbalari, jumladan, gidroenergetikaning uluşini 2030-yilga borib 54 foizga yetkaziş rejalaştirilgan.
Mazkur islohotlar iqlim özgarişiga moslaşiş böyiça keyingi çora-tadbirlar uçun asos yaratmoqda. Tadqiqot natijalari körsatganidek, yaşil ötişning iqtisodiy samarasini oşiriş uçun toza energetikani rivojlantirişni infratuzilmani modernizatsiya qiliş, sanoatda energiya samaradorligini oşiriş va uskunalar işlab çiqarişni mahalliylaştiriş bilan uyğunlaştiriş muhimdir.
Bu borada milliy ilmiy salohiyatni mustahkamlaş ham muhim örin tutadi. 2023-yilda Özbekiston Prezidenti taşabbusi bilan Markaziy Osiyo atrof-muhit va iqlim özgarişini örganiş universiteti — “Green University” taşkil etildi. Universitet huzurida xorijiy mutaxassislar iştirokida fundamental va amaliy tadqiqotlar olib boriş uçun Iqlim ilmiy rezidensiyasi taşkil qilingan. “Green University” va uning tizimidagi taşkilotlarning 2026–2029-yillarga möljallangan ilmiy tadqiqotlar dasturi amaliy tadqiqotlarni yanada rivojlantiriş hamda ekologiya va iqlim yönalişlarida mutaxassislar tayyorlaşni nazarda tutadi.
Ilmiy natijalar — amaliy qarorlar uçun asos
Seminar yakunida iştirokçilar qöşma tadqiqotlarni davom ettiriş, ilmiy ma’lumotlar va amaliy tajriba almaşinuvini kengaytiriş, iqlim prognozlarini takomillaştiriş hamda hududlar va iqtisodiyot tarmoqlari uçun manzilli tavsiyalar işlab çiqiş zarurligini ta’kidladilar.
Özbekiston iqtisodiyoti va aholisining suv-iqlim şaroitlaridagi özgarişlarga moslaşişi böyiça uzoq muddatli çora-tadbirlarni işlab çiqiş, yaşil taraqqiyot ustuvor yönalişlarini belgilaş, tarmoq va hududiy dasturlarni takomillaştiriş hamda iqlimni moliyalaştiriş manbalarini jalb etişda tadqiqot natijalaridan foydalaniş alohida ahamiyatga ega.
Taqdim etilgan ma’ruza va atlas davlat boşqaruvi qarorlarini ilmiy asoslaşga xizmat qiluvçi amaliy vositalarga aylanişi mumkin. Ulardan foydalaniş investitsiyalar yönaltiriladigan sohalarni aniqroq belgilaş, suv yöqotişlarini kamaytiriş, işlab çiqarişni modernizatsiya qiliş, energiya samaradorligini oşiriş va ösib borayotgan iqtisodiyotni işonçli energiya bilan ta’minlaş imkonini beradi.
Iştirokçilar davlat organlari, ilmiy markazlar, xalqaro moliya institutlari va texnologik hamkorlarning sa’y-harakatlarini birlaştiriş iqlim xatarlarini kamaytiriş, suv va energetika xavfsizligini mustahkamlaş hamda mamlakat eksportining raqobatbardoşligini oşirişga yönaltirilgan resurslardan yanada samarali foydalaniş imkonini berişini ta’kidladilar.
Seminarning ötkazilişi iqlim özgarişiga moslaşiş va Özbekistonda yaşil taraqqiyotning barqaror modelini şakllantiriş böyiça amaliy yeçimlar işlab çiqişda xalqaro ilmiy hamkorlik muhim ahamiyatga ega ekanini yana bir bor tasdiqladi.
