Samolyotda nima qilish mumkin va nima mumkin emas: yo'lovchilar uchun qoidalar

Ko'rsatkich 2024-yilga nisbatan yaxshilangan, o'shanda har 307 reysga bir hodisa to'g'ri kelgan edi. Yo'lovchilar ko'pincha ekipaj ko'rsatmalarini bajarmaganlik uchun qayd etiladi — bu buzilish turi eng keng tarqalgan bo'lib qolmoqda; bortda og'zaki tajovuzkorlik va mastlik holatlari soni ham kamaygan. Eng og'ir holatlar — jismoniy zo'ravonlik — ancha kamroq uchraydi, lekin aynan ular reys va yo'lovchilar uchun eng jiddiy oqibatlarga olib keladi.

Ma'lumotlar dunyo bo'ylab 140 dan ortiq aviakompaniya hisobotlari asosida IATA IDX (Incident Data Exchange) dasturi doirasida to'planadi.

Havo kemasi bortida yo'lovchi xatti-harakati qoidalari 2012-yilda kodeksga kiritilgan O'zbekiston Respublikasi Havo kodeksining 92-1-moddasini bajarish maqsadida tasdiqlangan va Adliya vazirligi tomonidan ro'yxatdan o'tkazilgan. Majburiyatlardan tashqari, yo'lovchining huquqlari ham bor: xususan, u ekipaj a'zolariga jamoat tartibini buzayotgan yoki asossiz tajovuzkor xatti-harakat qilayotgan boshqa yo'lovchiga nisbatan chora ko'rishni talab qilib murojaat qilishi mumkin. Bortdagi belgilangan xatti-harakat qoidalarini buzganlik uchun O'zbekiston Respublikasining Ma'muriy javobgarlik to'g'risidagi kodeksiga muvofiq javobgarlik nazarda tutilgan, tashuvchi esa harakatlari parvoz xavfsizligiga tahdid soladigan yo'lovchini keyingi tashishdan bosh tortish huquqiga ega.

• Havo kemasi bortida yo'lovchi xatti-harakati qoidalariga rioya qilish va parvoz xavfsizligiga oid masalalarda havo kemasi qo'mondoni yoki ekipaj a'zolarining ko'rsatmalarini bajarish.
• Bortda o'tirish joyini bortga chiqish talonida ko'rsatilganidek, zarur bo'lganda esa ekipaj a'zolarining ko'rsatmasiga muvofiq egallash.
• Yukni faqat shu maqsad uchun mo'ljallangan joylarga qo'yish.
• "Kamarni bog'lang" yorug'lik belgisi yonganidan so'ng darhol xavfsizlik kamarini bog'lash va u o'chirilmaguncha yechmaslik.
• Aviatsiya xavfsizligi maqsadida o'tkaziladigan tekshiruv talablarini bajarish.

IATA ta'kidlashicha, birinchi qarashda nisbatan "yengil" ko'rinadigan buzilishlar ham — masalan, qoidalar talab qilganda niqob taqishdan bosh tortish yoki kamarni bog'lamaslik — intizomsiz xatti-harakatning asosiy darajasiga kiradi va ko'pincha ekipaj tomonidan keskinlashtirmasdan hal qilinadi. Biroq aynan shunday holatlar eng ko'p qaytariladi va styuardessalarning e'tiborini boshqa vazifalardan chalg'itadi.

• Kamarni bog'lash yoki elektron qurilmani o'chirish talabini o'z ichiga olgan ekipaj ko'rsatmalariga e'tibor bermaslik.
• Salonda yoki hojatxonada chekish, shu jumladan elektron sigaretalar — ko'pchilik reyslarda bu mahalliy qonunchilikdan qat'i nazar, aviakompaniya qoidalari bilan taqiqlangan.
• O'zi bilan olib kelgan, ekipaj tomonidan berilmagan alkogolni iste'mol qilish, yoki styuardessa berishdan bosh tortgandan keyin ham ichishda davom etish.
• Boshqa yo'lovchilar va ekipajga nisbatan og'zaki yoki jismoniy tajovuzkor xatti-harakat qilish.
• Boshqa yo'lovchilarni yoki bortdagi voqealarni ularning roziligisiz video yoki fotosuratga olish.

IATA ma'lumotlariga ko'ra, 1963-yilgi Tokio konventsiyasida mavjud yurisdiktsiya bo'shlig'i intizomsiz yo'lovchi ishining taxminan 60 foiz holatlarda sud jarayoniga yetib bormasligining asosiy sababi hisoblanadi: kelish aeroportidagi mahalliy politsiya ko'pincha boshqa davlatda ro'yxatdan o'tgan havo kemasi bortida sodir bo'lgan hodisani ko'rib chiqish vakolatiga ega bo'lmaydi. Bu bo'shliqni bartaraf etish uchun Xalqaro fuqaro aviatsiyasi tashkiloti (ICAO) davlatlarni qo'nish davlati va havo kemasi operatori davlatiga yurisdiktsiyani kengaytiruvchi 2014-yilgi Monreal protokoliga (MP14) qo'shilishga chaqiradi.

Ayrim davlatlar — jumladan, Avstraliya, Fransiya, Finlyandiya, Yangi Zelandiya va Singapur — politsiya yoki aviatsiya xavfsizligi xodimlariga hodisa eng og'ir toifaga kirmasa, jinoiy ish qo'zg'atmasdan buzuvchiga joyida jarima yozish imkonini beruvchi ma'muriy jarima tizimini joriy qilgan.

AQSh Milliy transport xavfsizligi kengashi (NTSB) ma'lumotlariga ko'ra, 2009–2018-yillar davomida AQSh aviakompaniyalarida turbulentlikdan jiddiy jarohat olgan 123 yo'lovchidan faqat bittasi jarohat olish paytida kamar bog'lagan edi. "Kamarni bog'lang" yorug'lik belgisi ekipaj oldindan turbulentlikdan xabardor bo'lganda yoqiladi, ammo "ochiq osmon turbulentligi" deb ataladigan holat hech qanday ko'rinadigan belgilarsiz yuzaga keladi va har doim ham prognozga tushmaydi, shuning uchun FAA yorug'lik belgisi holatidan qat'i nazar, o'tirganingizda kamarni yechmaslikni ochiq tavsiya qiladi.

• Yorug'lik belgisi o'chgan bo'lsa ham, kamarni butun parvoz davomida bo'shroq bog'liq holda saqlang — bulutsiz havodagi kuchli turbulentlik ogohlantirishsiz paydo bo'ladi.
• O'rindiqqa o'tirishingiz bilanoq kamarni bog'lang va ekipaj e'lon qilmaguncha yechmang, hatto shunchaki mizg'ib qolgan bo'lsangiz ham.
• Ikki yoshgacha bo'lgan bolalarni qo'lda ko'tarib emas, balki sertifikatlangan avtomobil yoki aviatsiya bolalar o'rindig'ida mahkamlab qo'yish xavfsizroq.
• O'rindiqdan turgan bo'lsangiz, birinchi imkoniyatda joyingizga qaytib, kamarni bog'lang — yo'lakda kerakligidan ortiq turmang.
• Turbulentlik haqida e'lon qilinganda darhol salon bo'ylab yurishni to'xtatib, joyingizni egallang.

Elektronikani topshiriladigan emas, aynan qo'l yukida saqlash qoidasi shu bilan bog'liq: yuk bo'limida batareya yonib ketsa, ekipaj buni tezda aniqlab, o'chira olmaydi, salonda esa styuardessalar bunday hodisalarga darhol javob berishga o'rgatilgan. O'rindiq oralig'ida qisilib qolgan qurilma bo'yicha alohida ko'rsatma bor: yo'lovchi o'rindiqni o'zi siljitishga urinmasligi kerak — mexanizm batareyani shikastlab, yonib ketishiga sabab bo'lishi mumkin, shuning uchun styuardessani chaqirish lozim.

Uzbekistan Airways ichki va xalqaro reyslarida uchadigan yo'lovchilar uchun shunga o'xshash qoida amal qiladi: quvvati 100 Vt·soatgacha bo'lgan qurilmalar qo'l yukida rozilik olmasdan ruxsat etiladi, 160 Vt·soatgacha bo'lgan batareyalar uchun esa aviakompaniyaning oldindan ruxsati talab qilinadi.

• Safarga faqat haqiqatan kerak bo'lgan qurilmalar va batareyalarni olib boring.
• Barcha telefon, noutbuk, kamera va zapas batareyalarni topshiriladigan yukda emas, faqat qo'l yukida saqlang.
• Agar qo'l yukingizni chiqishda topshirish uchun olib qo'yishsa, oldindan undan barcha qurilma va batareyalarni chiqarib oling.
• Zapas batareyalar va quvvat manbalarini asl qutisida saqlang yoki qisqa tutashuvning oldini olish uchun kontaktlarini izolyatsiya bilan yopishtiring.
• 100 Vt·soatdan yuqori quvvatli batareyalar uchun (masalan, katta foto texnika yoki dronlar) aviakompaniyadan talablarni oldindan aniqlashtiring.
• 160 Vt·soatdan yuqori quvvatli batareyalar odatda yo'lovchi reyslariga qabul qilinmaydi.
• Qurilma qizib ketsa, tutun chiqarsa yoki shikastlangan bo'lsa — buni darhol ekipajga xabar qiling, o'zingiz sovutish yoki ko'chirishga urinmang.

IATA ta'kidlashicha, aviakompaniyalar o'rtasidagi qoidalar farqi milliy tartibga solishdagi tafovutlar (masalan, ayrim davlatlarda veyplarning taqiqlanishi), tashuvchining o'z xavf baholashi va aniq marshrutlardagi cheklovlar bilan bog'liq. Shu sababli barcha bunday qurilmalar uchun yagona xalqaro norma mavjud emas va parvozdan oldin dolzarb shartlarni bevosita aviakompaniyadan aniqlashtirish tavsiya etiladi.

• Elektron sigaretalar va veyplar: turli aviakompaniyalarda qoidalar farq qiladi — oldindan aniqlashtiring; ularni bortda ishlatish va zaryadlash deyarli hamma joyda taqiqlangan.
• Batareyasi o'rnatilgan dron va kameralar: qo'l yukida ruxsat etiladi; zapas batareyalar ham faqat shu yerda, himoyalangan holda tashiladi.
• Olinadigan batareyali "aqlli" chamadon: batareyani chiqarib, qo'l yukida alohida olib yurish kerak.
• Olinmaydigan batareyali "aqlli" chamadon: aviakompaniyaga qarab, yukka ham, salonga ham qabul qilinmasligi mumkin.

Bu qoidalar aviatsiya regulatorlari tomonidan belgilangan va turli idoralarning materiallarida bir-biriga mos keladi: masalan, AQSh FAA alohida ta'kidlaydiki, favqulodda trapdan foydalanishdan oldin taqali poyabzalni yechib qo'yish kerak, chunki u shishiriladigan yuzani shikastlashi mumkin. IATA "Save a Life, Not a Bag" kampaniyasi doirasida o'tkazgan yo'lovchilar so'rovi shuni ko'rsatdiki, odamlar favqulodda vaziyatda o'zlarining harakatlari haqida o'ylagan narsa bilan aslida tanlaydigan narsa o'rtasida farq mavjud: so'ralganlarning 80 foizi favqulodda tushirishda qanday harakat qilishni bilishini aytgan, ammo to'g'ri javobni — barcha narsalarni qoldirishni — atigi 61 foizi bergan. Bu esa yo'lovchilarning har o'nidan qariyb to'rttasi eng xavfsiz harakatni tanlamagan bo'lardi, degani. Shu bilan birga, respondentlarning 60 foizi zarur narsalar allaqachon o'zlarida bo'lsa, sumkani ushlab olish ehtimoli kamroq bo'lishini ta'kidladi.

• Ekipaj ko'rsatmalarini diqqat bilan tinglang va darhol bajaring.
• Barcha yukni, shu jumladan o'rindiq ostidagi qo'l yukini joyida qoldiring.
• Sodir bo'layotgan voqeani video yoki fotosuratga olish uchun to'xtamang.
• Yo'laklarda va favqulodda chiqish joylarida to'xtab qolmang.
• Shishiriladigan trapga sumka olib chiqmang — bu trapni shikastlashi va boshqa yo'lovchilarni jarohatlashi mumkin.
• O'zingiz bilan (kiyim cho'ntaklarida) faqat eng zarur narsalarni — hujjatlar, dorilar, kalitlarni — olib yuring, ularni sumkada qidirishga vaqt sarflamang.
• Favqulodda trapga o'tirishdan oldin baland taqali poyabzalni yechib qo'ying — taqa trapning shishiriladigan yuzasini teshib, yo'lovchining o'ziga jarohat yetkazishi mumkin.

Tijorat aviakompaniyalari ekipaji birinchi yordam ko'rsatish bo'yicha tayyorgarlikdan o'tadi va odatda bortdagi shoshilinch tibbiy yordam to'plamiga (Emergency Medical Kit) kirish huquqiga ega, bu to'plam xalqaro tavsiyalarga ko'ra, boshqa narsalar bilan bir qatorda defibrillyator va puls-oksimetrni o'z ichiga olishi kerak. Jiddiy holatlarda ekipaj bortda shifokor yoki tibbiy xodim borligini ovoz kuchaytirgich orqali so'rashi, yoki radio orqali yerdagi tibbiy xizmat bilan bog'lanib, ekipajga masofadan maslahat berilishi mumkin. Eng yaqin aeroportga favqulodda qo'nish haqidagi qarorni tibbiy xizmatlarning tavsiyalarini hisobga olib, havo kemasi qo'mondoni qabul qiladi.

Parvoz davomida shoshilinch yordamga muhtoj bo'lishi mumkin bo'lgan surunkali kasalligi (qandli diabet, allergiya, yurak-qon tomir kasalliklari) bo'lgan yo'lovchi zarur dorilarni yukda emas, qo'l yukida saqlashi va bortga chiqishda sog'lig'i holati haqida styuardessaga oldindan xabar berishi kerak.

Bu qadamlar parvozdan oldingi ekipaj brifingini almashtirmaydi, biroq qurilmani chiqishda so'nggi daqiqada topshirishga majbur bo'lish yoki bortga chiqishdan oldin olib qo'yilish xavfini kamaytiradi. Aniq tashuvchining amaldagi talablari IATA ning umumiy tavsiyalaridan farq qilishi mumkin, shuning uchun noaniq holatlarda chipta sotib olinganda ko'rsatilgan aviakompaniya qoidalarini tekshirib ko'rish lozim.

• Noutbuk, kamera yoki quvvat manbasi batareyasi etiketkasidagi vatt-soat (Vt·soat) ko'rsatkichini tekshiring — bu raqam nima rozilik olmasdan olib yurish mumkinligini va nima aviakompaniya ruxsatini talab qilishini belgilaydi.
• Barcha batareya va batareyali qurilmalarni topshiriladigan chamadondan qo'l yukiga o'tkazing.
• Zapas batareyalar va quvvat manbalarining kontaktlarini izolyatsiya bilan yopishtiring yoki ularni zavod qutisida saqlang.
• Aviakompaniya saytida veyp, dron va o'rnatilgan elektronikali chamadonlar bo'yicha siyosatni aniqlashtiring.
• Pasport, chiptalar va dorilarni yuqoridagi javonda emas, kiyim cho'ntaklarida yoki doim o'zingiz bilan bo'ladigan kichik sumkada saqlang.