Toşkent, Özbekiston (UzDaily.uz) — Özbekiston iqlim böyiça majburiyatlarni investorlar uçun jozibador loyihalarga aylantirişga kömaklaşuvçi BRIDGE xalqaro taşabbusining dastlabki beşta iştirokçi davlati qatoriga kirdi. 9-noyabr kuni Antaliyada boşlangan BMTning COP31 iqlim konferensiyasida yiliga 1,3 trillion dollargaça mablağni safarbar etişga qaratilgan moliyaviy mexanizmlar, energetik ötişni jadallaştiriş hamda iqtisodiyotlarni iqlim xatarlaridan himoya qiliş masalalari muhokama qilinmoqda. Bu Özbekiston uçun qanday imkoniyatlar yaratadi, mamlakat yangi investitsiyalarni jalb qila oladimi va konferensiya qarorlari uning energetika hamda suv xavfsizligi uçun nega muhim? UzDaily’ning Antaliyadan tayyorlagan materialida şu haqda söz yuritiladi.
9-noyabr kuni Antaliyada BMTning Iqlim özgarişi töğrisidagi hadli konvensiyasi Tomonlarining 31-konferensiyasi (COP31) öz işini boşladi. Xalqaro muzokaralarning asosiy masalalaridan biri iqlim böyiça majburiyatlardan amaliy investitsiya loyihalariga ötiş böladi. Özbekiston uçun uşbu kun tartibi alohida ahamiyatga ega: mamlakat iqlim loyihalarini moliyalaştirişga tayyorlaşga qaratilgan Climate Implementation Bridge (BRIDGE) taşabbusining dastlabki beşta iştirokçisidan biri böldi.
20-noyabrgaça davom etadigan konferensiyada davlatlar, xalqaro moliya taşkilotlari, biznes, ilmiy hamjamiyat va fuqarolik jamiyati vakillari iştirok etmoqda. Asosiy e’tibor iqlimni moliyalaştiriş, energetika xavfsizligi, iqlim özgarişiga moslaşiş va infratuzilma barqarorligini ta’minlaş masalalariga qaratilgan.
Iqlim böyiça va’dalardan aniq investitsiyalarga
COP31 konferensiyasini oçar ekan, uning prezidenti, Turkiyaning atrof-muhit, şaharsozlik va iqlim özgarişi vaziri Murat Kurum mamlakatlarni ilgari qabul qilingan majburiyatlarni amalda bajarişga e’tibor qaratişga çaqirdi.
Turkiya raisligi COP31ni iqlim maqsadlari aniq loyihalar, investitsiyalar va aholi uçun sezilarli natijalarga aylanişi kerak bölgan amaliy ijro konferensiyasi sifatida taqdim etmoqda.
«Endi va’dalarimiz kapital bilan ta’minlanişi kerak. Uşbu kapital investitsiyalarni moliyalaştirişi, investitsiyalar esa natija berişi lozim», — dedi Kurum.
Uning sözlariga köra, iqlim inqirozini iqtisodiy beqarorlik, geosiyosiy mojarolar, oziq-ovqat xavfsizligi hamda texnologiyalar va moliyalaştiriş imkoniyatlaridan foydalanişdagi tengsizlikning kuçayişidan alohida körib çiqib bölmaydi.
Qurğoqçilik, suv toşqinlari, haddan taşqari issiq harorat va suv tanqisligi nafaqat atrof-muhitga, balki oziq-ovqat işlab çiqariş, sanoat, energetika infratuzilmasi, iqtisodiy barqarorlik va aholi salomatligiga ham ta’sir körsatmoqda.
Kurum global isişni sanoatlaşuvdan oldingi davrga nisbatan 1,5°C darajasida çeklaş xalqaro iqlim siyosatining asosiy maqsadlaridan biri bölib qolayotganini tasdiqladi.
Özbekiston BRIDGE taşabbusining dastlabki beşta iştirokçisi qatorida
COP31 kun tartibining Özbekiston uçun eng muhim yönalişlaridan biri Turkiya raisligi tomonidan 2026-yil sentabr oyida taqdim etilgan Climate Implementation Bridge (BRIDGE) taşabbusidir.
Özbekiston Efiopiya, Fiji, Indoneziya va Pokiston bilan bir qatorda dastlabki pilot mamlakatlar guruhiga kirdi.
Taşabbus milliy iqlim majburiyatlari bilan ularni amalda moliyalaştiriş imkoniyatlari örtasidagi tafovutni kamaytirişga qaratilgan.
Uning vazifasi davlatlarga investitsiya loyihalarini tayyorlaş, institutsional salohiyatni mustahkamlaş hamda potensial moliyaviy hamkorlar bilan aloqalar örnatişda kömaklaşişdan iborat.
BRIDGE taşabbusini amalga oşiriş böyiça hamkor sifatida BMT Taraqqiyot dasturi (UNDP) iştirok etmoqda.
Özbekiston uçun uşbu taşabbusda iştirok etiş energetika, infratuzilma va katta kapital qöyilmalarni talab qiladigan boşqa sohalardagi iqlim loyihalarini tayyorlaş uçun qöşimça vositaga aylanişi mumkin.
Şu bilan birga, BRIDGE’ni alohida investitsiya jamğarmasi sifatida qabul qilmaslik kerak: mamlakatning pilot guruhga kiritilişi öz-özidan moliyalaştiriş avtomatik ravişda ajratilişini anglatmaydi.
Asosiy masala Özbekiston uşbu taşabbus doirasida qanday aniq loyihalarni taklif qilişi, ular kapital jalb etişga qay darajada tayyor bölişi va qaysi xalqaro moliya institutlari ularni amalga oşirişda iştirok etişi mumkinligidadir.
Iqlimni moliyalaştiriş: 300 milliard va 1,3 trillion dollar
Iqlim çora-tadbirlarini moliyalaştiriş COP31 oçilişidagi asosiy mavzulardan biriga aylandi.
Murat Kurum Bokuda bölib ötgan iqlim konferensiyasida kelişilgan maqsadni eslatib ötdi. Unga köra, 2035-yilga borib rivojlanayotgan mamlakatlar uçun har yili kamida 300 milliard dollar miqdorida iqlim moliyalaştirilişini ta’minlaş közda tutilgan.
Şu bilan birga, yanada kengroq maqsad — barça davlat va xususiy manbalar hisobidan yiliga kamida 1,3 trillion dollar mablağni safarbar etiş vazifasi ham dolzarbligiça qolmoqda.
Biroq nafaqat e’lon qilingan mablağlar hajmi, balki ulardan foydalaniş şartlari ham katta ahamiyatga ega.
Rivojlanayotgan davlatlar uçun qarz kapitalining yuqori qiymati, moliyaviy jihatdan barqaror loyihalarni tayyorlaş zarurati, institutsional resurslarning çeklanganligi va infratuzilmaga xususiy investitsiyalarni jalb qilişdagi qiyinçiliklar dolzarb bölib qolmoqda.
Şu nuqtayi nazardan, BRIDGE kabi taşabbuslar milliy strategiyalardan potensial investorlar tomonidan körib çiqilişi mumkin bölgan aniq loyihalarga ötişga kömaklaşişi kerak.
Özbekiston uçun bu energetika infratuzilmasini modernizatsiya qiliş, resurslardan foydalaniş samaradorligini oşiriş va iqtisodiyotni iqlim özgarişiga moslaştiriş zarurati nuqtayi nazaridan ayniqsa muhimdir.
Energetika xavfsizligi va «35 ga 35» taşabbusi
Jahon iqtisodiyotini elektrlaştiriş jarayonini jadallaştiriş COP31ning yana bir ustuvor yönalişiga aylandi.
Turkiya raisligi «35 ga 35» taşabbusini ilgari surmoqda. Unda 2035-yilga borib yakuniy energiya iste’molida elektr energiyasining uluşini 35 foizga yetkaziş nazarda tutilgan.
Asosiy yönalişlar qatoriga qayta tiklanuvçi energetikani rivojlantiriş, elektr tarmoqlarini modernizatsiya qiliş, energiyani saqlaş tizimlarini joriy etiş, energiya samaradorligini oşiriş, transportni elektrlaştiriş va sanoatning uglerod siğimini kamaytiriş kiradi.
COP31 muzokaralar jarayoni raisi, Avstraliya vaziri Kris Bouen iqlim sohasidagi xalqaro hamkorlik global energetika xavfsizligi bilan bevosita boğliq ekanini ta’kidladi.
Uning sözlariga köra, konferensiya investitsiyalarni jalb qiliş, infratuzilmani rivojlantiriş va iqtisodiyotlarning barqarorligini oşirişga xizmat qilişi kerak.
BMTning Iqlim özgarişi töğrisidagi hadli konvensiyasi ijroçi kotibi Saymon Still ham qazib olinadigan yoqilği narxlarining beqarorligi bilan boğliq iqtisodiy oqibatlarga e’tibor qaratdi.
U keltirgan ma’lumotlarga köra, qayta tiklanuvçi energiya manbalari 2026-yilning birinçi yarmida jahon iqtisodiyotiga 265 milliard dollar mablağni tejaş imkonini bergan.
Özbekiston uçun elektrlaştiriş masalalarining muhokama qilinişi elektr energiyasiga talab ortib borayotgani, quyoş va şamol elektr energiyasi işlab çiqariş hajmlari kengayayotgani, yangi energetika quvvatlari qurilayotgani hamda elektr tarmoqlari işonçliligini oşiriş zarurati fonida amaliy ahamiyatga ega.
Şu bilan birga, energetika infratuzilmasini rivojlantiriş kompleks yondaşuvni talab qiladi. Bunda nafaqat elektr energiyasi işlab çiqariş hajmlari, balki texnologiyalar qiymati, investitsiyalardan foydalaniş imkoniyatlari va energiya tizimining iqlim xatarlariga çidamliligi ham hisobga olinişi lozim.
Energiya tejamkor binolar — iqlim investitsiyalarining yana bir yönalişi
COP31ga tayyorgarlik doirasida Turkiya raisligi energiya tejamkor binolar böyiça Antaliya paktini (Antalya Compact for Energy-Efficient Buildings) ham taqdim etdi.
Taşabbus 2035-yilga borib dunyodagi binolar fondining foydalaniş jarayonidagi energiya siğimini 2020-yil darajasiga nisbatan 25 foizga kamaytirişni nazarda tutadi.
Binolarni konditsionerlaş, sovitiş va isitiş uçun elektr energiyasi iste’moli ortib borayotgan şaroitda uşbu yönalişning ahamiyati tobora oşmoqda.
Özbekiston uçun turar joy va tijorat binolarining energiya samaradorligini oşiriş energetika infratuzilmasiga tuşadigan yuklamani kamaytiriş va iste’molçilar xarajatlarini qisqartiriş usullaridan biriga aylanişi mumkin.
Bunday yeçimlar ayniqsa şaharlarda dolzarbdir. Çunki yozgi jazirama elektr energiyasiga talabni oşiradi, uy-joy qurilişining kengayişi esa energiya ta’minotiga bölgan uzoq muddatli ehtiyojni kuçaytiradi.
Şu bilan birga, energiya samaradorligi loyihalarini amalga oşiriş uçun qulay moliyaviy mexanizmlar, texnik standartlar hamda quriliş kompaniyalari va köçmas mulk egalari uçun iqtisodiy rağbatlar zarur.
Suv, oziq-ovqat va salomatlik — COP31ning birinçi kuni diqqat markazida
Konferensiyaning 9-noyabrdagi birinçi mavzuli kuni oziq-ovqat, qişloq xöjaligi va soğliqni saqlaş masalalariga bağişlangan.
Iştirokçilar iqlim özgarişining oziq-ovqat xavfsizligi, qişloq xöjaligi işlab çiqarişining barqarorligi, suv resurslarini boşqariş va aholi salomatligiga ta’sirini muhokama qilmoqda.
Asosiy yönalişlardan biri COP31 raisligi, Turkiya Soğliqni saqlaş vazirligi, Jahon soğliqni saqlaş taşkiloti va xalqaro hamkorlar iştirokida işlab çiqilgan Soğliqni saqlaş tizimlari barqarorligini oşiriş böyiça Antaliya taşabbusi (Antalya Initiative for Resilient Health Systems, AIR) böldi.
Uning maqsadi davlatlarga soğliqni saqlaş tizimlarining iqlim bilan boğliq tahdidlarni oldindan prognoz qiliş, ularga moslaşiş va yuzaga keladigan xatarlarga javob qaytariş salohiyatini mustahkamlaşda yordam berişdir.
Birinçi kun dasturida qişloq xöjaligini iqlim nuqtayi nazaridan moliyalaştiriş, oziq-ovqat tizimlarini özgartirişda ayollar va yoşlarning roli, şuningdek, suv resurslarini boşqariş samaradorligini oşiriş masalalariga bağişlangan muhokamalar ham közda tutilgan.
Suvdan barqaror foydalaniş, oziq-ovqat xavfsizligi va iqlim özgarişiga moslaşiş masalalarini özaro boğlaşga qaratilgan Turquoise Alliance taşabbusiga ham alohida e’tibor qaratilmoqda.
Markaziy Osiyo uçun uşbu kun tartibi ayniqsa dolzarb. Çunki mintaqada suğorma dehqonçilik suv resurslariga yuqori darajada boğliq, gidrologik şaroitlar özgarib bormoqda, aholi, qişloq xöjaligi va energetika tomonidan suvga bölgan talab esa ortmoqda.
Iqlim özgarişi jadallaşişda davom etmoqda
COP31ning oçilişi Jahon meteorologiya taşkiloti (WMO) tomonidan yangi ma’lumotlar e’lon qilinişi bilan bir vaqtga töğri keldi.
9-noyabr kuni taqdim etilgan global iqlim holatiga oid yangilangan ma’lumotlarga köra, sönggi 12 yil meteorologik kuzatuvlar tarixidagi eng issiq yillar bölgan. Şu bilan birga, sönggi tört yil eng issiq törtta yil qatoridan joy olgan.
Uşbu tendensiyalar qurğoqçilik, suv toşqinlari va anomal yuqori harorat davrlari kabi ekstremal ob-havo hodisalariga moslaşiş zaruratini yanada kuçaytirmoqda.
Konferensiya arafasida Turkiya, Avstraliya, Braziliya va Ozarbayjon raisliklari Parij kelişuvining iqlim maqsadiga erişiş yölidagi imkoniyatlar va tösiqlarga bağişlangan Belém Mission to 1.5°C hisobotini ham taqdim etdi.
COP31 Özbekiston uçun nimani anglatişi mumkin?
Özbekiston uçun konferensiya natijalari, avvalo, özaro boğliq uçta yönalişda ahamiyat kasb etadi: iqlim moliyalaştirişidan foydalaniş imkoniyatlari, energetika infratuzilmasining barqarorligi hamda kuçayib borayotgan suv va iqlim xatarlariga moslaşiş.
BRIDGE taşabbusida iştirok etiş loyihalarni xalqaro moliyalaştirişga tayyorlaş uçun qöşimça imkoniyat yaratadi. Biroq uning amaliy samaradorligi taklif etiladigan loyihalar portfeli, milliy institutlarning tayyorgarligi va potensial investitsiyalar şartlariga boğliq böladi.
Elektrlaştiriş va energiya samaradorligi böyiça taşabbuslar energiya tizimini modernizatsiya qiliş, yöqotişlarni kamaytiriş va şaharlarning ekstremal issiq haroratga çidamliligini oşiriş uçun muhim bölişi mumkin.
Öz navbatida, suv va oziq-ovqat xavfsizligi masalalarining muhokama qilinişi Markaziy Osiyoda energetika, qişloq xöjaligi va iqlim siyosatini özaro muvofiqlaştiriş zarurligini körsatmoqda.
Asosiy savol xalqaro taşabbuslar va moliyaviy majburiyatlar qay darajada aniq investitsiyalar hamda ölçab böladigan natijalarga aylanişida qolmoqda.
COP31 20-noyabrgaça davom etadi. Ikki hafta davomida iştirokçilar iqlim majburiyatlarini amalga oşiriş mexanizmlari, moslaşuv çoralarini moliyalaştiriş, energetik ötiş va xalqaro iqlim siyosatining boşqa yönalişlarini muhokama qiladi.
Özbekiston uçun uşbu kun tartibi muvaffaqiyatining amaliy mezonlaridan biri xalqaro taşabbuslarda iştirok etişdan milliy iqtisodiyotning iqlim özgarişiga çidamliligini oşirişga qodir loyihalarni tayyorlaş va amalga oşiriş bosqiçiga ötiş imkoniyati böladi.
Kamila Fayziyeva, UzDaily uçun maxsus, Antaliya
