Oʻzbekistonning energetika islohotlari: Barqaror rivojlanish va yashil iqtisodiyot sari yoʻnalish

Toshkent, O’zbekiston (UzDaily.uz) — Bugungi kunda elektr energiyasi zamonaviy hayotning ajralmas qismiga aylangan. Uy-ro‘zg‘ordan tortib sanoat korxonalari, ta’lim va tibbiyot muassasalari, transport hamda axborot-kommunikatsiya tizimlarigacha bo‘lgan barcha sohalarning uzluksiz faoliyati elektr energiyasiga bog‘liq. Shu bois energetika nafaqat iqtisodiy rivojlanishning, balki aholi farovonligining ham muhim omili hisoblanadi.

So‘nggi yillarda O‘zbekistonda aholi sonining o‘sishi, iqtisodiyot tarmoqlarining kengayishi va yangi ishlab chiqarish quvvatlarining ishga tushirilishi natijasida elektr energiyasiga bo‘lgan talab sezilarli darajada ortmoqda. Mamlakatda urbanizatsiya jarayonlarining jadallashuvi, zamonaviy texnologiyalar va maishiy texnikalardan foydalanish ko‘lamining kengayishi ham energiya iste’molining oshishiga xizmat qilmoqda.

Bunday sharoitda mavjud energetika tizimini zamon talablari asosida yangilash, ishlab chiqarish quvvatlarini ko‘paytirish va energiya ta’minoti samaradorligini oshirish dolzarb vazifaga aylanmoqda. Aynan shu ehtiyoj O‘zbekistonda energetika sohasida keng ko‘lamli islohotlarni amalga oshirishga turtki bo‘ldi. Mazkur islohotlar energiya xavfsizligini mustahkamlash, investitsiyalarni jalb etish, qayta tiklanuvchi energiya manbalarini rivojlantirish hamda iste’molchilarni sifatli va barqaror elektr energiyasi bilan ta’minlashga qaratilgan.

          Sohadagi o‘zgarishlarning zarurati

So‘nggi yillarda O‘zbekistonda elektr energiyasiga bo‘lgan ehtiyoj tobora ortib borayotgan bir paytda energetika tizimida to‘planib qolgan qator muammolar yaqqol namoyon bo‘la boshladi. Ayniqsa, kuz-qish mavsumida ayrim hududlarda elektr energiyasi va tabiiy gaz ta’minotidagi uzilishlar aholi hamda tadbirkorlik subyektlari uchun jiddiy qiyinchiliklar tug‘dirdi. Elektr tarmoqlaridagi nosozliklar, quvvat yetishmovchiligi va avariyaviy holatlar tizimni tubdan yangilash zarurligini ko‘rsatdi.

Muammolarning asosiy sabablaridan biri energetika infratuzilmasining ma’lum qismi uzoq yillar davomida yangilanmay kelinganida edi. Mamlakatdagi ko‘plab elektr stansiyalari va uzatish tarmoqlari o‘tgan asrda qurilgan bo‘lib, ularning ayrimlari zamonaviy talablarga to‘liq javob bermay qolgan. Shu bilan birga, aholi sonining o‘sishi, yangi turar joy massivlari va sanoat korxonalarining barpo etilishi elektr energiyasi iste’molini keskin oshirdi. Natijada mavjud quvvatlar va infratuzilmaga tushayotgan yuklama yil sayin ortib bordi.

Bugungi kunda energiya xavfsizligi har qanday davlatning barqaror rivojlanishida muhim omillardan biri hisoblanadi. Energiya resurslari bilan uzluksiz va ishonchli ta’minlanmagan iqtisodiyotda sanoat ishlab chiqarishini kengaytirish, investitsiyalarni jalb qilish va aholi farovonligini oshirish qiyin. Shu sababli O‘zbekistonda energetika sohasini modernizatsiya qilish, yangi ishlab chiqarish quvvatlarini yaratish va energiya manbalarini diversifikatsiya qilish davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biriga aylandi. Amalga oshirilayotgan islohotlar nafaqat bugungi muammolarni hal etishga, balki kelajakda mamlakatning energetik mustaqilligi va iqtisodiy barqarorligini ta’minlashga ham xizmat qilmoqda. Bugungi kunda dunyo tajribasi shuni ko‘rsatmoqdaki, energetika tizimining kelajagi qayta tiklanuvchi energiya manbalari bilan chambarchas bog‘liq.

Qayta tiklanuvchi energiya manbalarining afzalliklari

Qayta tiklanuvchi energiya manbalari (quyosh, shamol, gidroenergiya, biomassa va boshqalar) bugungi kunda dunyo energetikasining eng istiqbolli yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Ularning asosiy afzalligi energiyaning tabiiy va cheklanmagan manbalardan olinishi bilan bog‘liq. An’anaviy yoqilg‘i resurslari – tabiiy gaz, neft va ko‘mir zaxiralari vaqt o‘tishi bilan kamayib borayotgan bo‘lsa, quyosh nuri va shamol kabi manbalar doimiy ravishda qayta tiklanadi.

Qayta tiklanuvchi energiya manbalari ekologik jihatdan ham katta ustunliklarga ega. Ular elektr energiyasi ishlab chiqarish jarayonida atmosferaga zararli gazlar va issiqxona effekti hosil qiluvchi moddalarni juda kam miqdorda chiqaradi yoki umuman chiqarmaydi. Natijada havo sifati yaxshilanadi, atrof-muhit ifloslanishi kamayadi hamda iqlim o‘zgarishining salbiy oqibatlarini yumshatishga hissa qo‘shadi.

Ushbu energiya manbalari energiya xavfsizligini mustahkamlashga ham xizmat qiladi. Mamlakatning tabiiy gaz va boshqa qazilma yoqilg‘ilarga qaramligi qisqaradi, energiya ta’minoti manbalari diversifikatsiya qilinadi. Bu esa energiya resurslari narxlarining o‘zgarishi yoki ta’minotdagi uzilishlar ta’sirini kamaytiradi.

O‘zbekistonda quyosh va shamol elektr stansiyalarining faol rivojlantirilishi natijasida nafaqat elektr energiyasi ishlab chiqarish hajmi ortmoqda, balki tabiiy gaz tejalmoqda va atmosferaga chiqariladigan zararli moddalar miqdori kamaymoqda. Bu esa qayta tiklanuvchi energiya manbalarining iqtisodiy samaradorligi bilan birga ekologik va ijtimoiy ahamiyati ham yuqori ekanligini ko‘rsatadi. Shunday qilib, qayta tiklanuvchi energiya manbalari energiya xavfsizligini ta’minlash, ekologik barqarorlikni mustahkamlash, tabiiy resurslarni tejash va iqtisodiy rivojlanishni qo‘llab-quvvatlashda muhim omil bo‘lib xizmat qilmoqda. Kelajak energetikasi aynan ana shu manbalarga tayanishi kutilmoqda.

Yashil energiya tarixiy marrani zabt etdi: qayta tiklanuvchi manbalar ko‘mirni ortda qoldirdi

Jahon energetikasi tarixida muhim voqea yuz berdi. 2025-yilda qayta tiklanuvchi energiya manbalari bir asrdan ortiq vaqt ichida ilk bor elektr energiyasi ishlab chiqarish hajmi bo‘yicha ko‘mirni ortda qoldirdi. Bu natija nafaqat energetika sohasidagi yirik o‘zgarish, balki global ekologik siyosat va barqaror rivojlanish yo‘lidagi muhim qadam sifatida ham baholanmoqda.

Xalqaro energetika tahlil markazi ma’lumotlariga ko‘ra, 2025-yilda qayta tiklanuvchi energiya manbalari dunyodagi jami elektr energiyasining 33,8 foizini ishlab chiqardi. Ko‘mirning ulushi esa 33 foizni tashkil etdi. Shu tariqa, qayta tiklanuvchi energiya manbalari 1919-yildan buyon ilk marta ko‘mirdan ustun natijaga erishdi.

Tarixga nazar tashlasak, XX asr boshlarida gidroelektr stansiyalar hisobiga qayta tiklanuvchi energiya qisqa muddat davomida ko‘mirdan yuqori ulushga ega bo‘lgan edi. Biroq sanoatlashtirish jarayonining jadallashuvi natijasida ko‘mir energetikaning asosiy tayanchiga aylandi va deyarli bir asr davomida o‘z ustunligini saqlab qoldi.

So‘nggi o‘n yillikda esa vaziyat keskin o‘zgara boshladi. Agar 2015-yilda qayta tiklanuvchi energiya manbalari jahon elektr energiyasi ishlab chiqarishining 23 foizini tashkil etgan bo‘lsa, 2025-yilga kelib bu ko‘rsatkich 33,8 foizga yetdi. Demak, o‘n yil ichida ularning ulushi qariyb 11 foiz bandga oshgan.

Bunday o‘sishning asosiy omili sifatida quyosh va shamol energetikasining jadal rivojlanishi ko‘rsatilmoqda. Ayniqsa, Xitoy, Yevropa davlatlari va AQSHda yirik quyosh hamda shamol elektr stansiyalarining ishga tushirilishi qayta tiklanuvchi energiya ishlab chiqarish hajmini keskin oshirdi. Quyosh panellari, shamol turbinalari va energiya saqlash texnologiyalarining arzonlashuvi esa ushbu sohaning raqobatbardoshligini yanada kuchaytirdi.

2025-yilda qayta tiklanuvchi energiya manbalari hisobiga 10 730 teravatt-soat elektr energiyasi ishlab chiqarilgan bo‘lsa, ko‘mir elektr stansiyalari 10 476 teravatt-soat energiya ishlab chiqardi. Shu bilan birga, 2025-yilda ko‘mir asosida elektr energiyasi ishlab chiqarish hajmi 63 teravatt-soatga kamaydi. Bu esa pandemiyadan keyingi davrda qayd etilgan ilk yillik pasayish hisoblanadi.

Biroq ushbu tarixiy natija dunyo energetikasida qazilma yoqilg‘ilar davri tugaganini anglatmaydi. Tabiiy gaz va boshqa qazilma yoqilg‘ilar hali ham elektr energiyasi ishlab chiqarishda muhim o‘rin tutmoqda. 2025-yilda gaz va boshqa qazilma manbalar jahon elektr energiyasi ishlab chiqarishining 24,4 foizini ta’minladi. Natijada qazilma yoqilg‘ilar umumiy hisobda hali ham qayta tiklanuvchi energiyadan ko‘proq elektr energiyasi ishlab chiqarmoqda.

Shuningdek, atom energetikasining ulushi ham asta-sekin kamayib bormoqda. Agar ilgari atom elektr stansiyalari global energetikada muhim o‘rin egallagan bo‘lsa, bugungi kunda ularning ulushi 9 foiz atrofida shakllanmoqda.

Mutaxassislarning fikricha, qayta tiklanuvchi energiya manbalarining rivojlanishi energetika tizimining dekarbonizatsiyasi jarayonini jadallashtirmoqda. Bu esa atmosferaga chiqarilayotgan issiqxona gazlari hajmini kamaytirish, iqlim o‘zgarishiga qarshi kurashish va ekologik xavfsizlikni ta’minlashda muhim ahamiyat kasb etadi.

Albatta, dunyo energetikasida qazilma yoqilg‘ilar hali ham yetakchi o‘rinni saqlab qolmoqda. Biroq qayta tiklanuvchi energiya manbalarining jadal rivojlanishi kelajakda ushbu nisbatning sezilarli o‘zgarishiga olib kelishi mumkin. O‘zbekiston ham bu jarayonning faol ishtirokchisiga aylanib bormoqda.

Yashil energiya – O‘zbekiston energetikasining yangi tayanchi

Bugungi kunda energetika har qanday davlatning iqtisodiy rivojlanishi va aholi farovonligini ta’minlovchi eng muhim tarmoqlardan biri hisoblanadi. Elektr energiyasiga bo‘lgan talabning ortib borishi, sanoatning kengayishi hamda aholi sonining o‘sishi energiya manbalarini diversifikatsiya qilish va ularning samaradorligini oshirishni taqozo etmoqda. Shu nuqtai nazardan, O‘zbekistonda qayta tiklanuvchi energiya manbalarini rivojlantirish bo‘yicha amalga oshirilayotgan islohotlar o‘zining amaliy natijalarini bera boshladi.

Bugungi kunda mamlakatda jami 157 ta elektr stansiya faoliyat yuritmoqda. Ularning umumiy o‘rnatilgan quvvati 27 343 megavattni tashkil etadi. Mazkur quvvat tarkibida issiqlik elektr stansiyalari va markazlari asosiy ulushni egallasa-da, gidroelektr, quyosh va shamol elektr stansiyalarining hissasi yil sayin ortib bormoqda. Xususan, quyosh elektr stansiyalarining quvvati 3 930 MVt, shamol elektr stansiyalariniki 1 652 MVt, energiya saqlash batareyalari quvvati esa 1 545 MVtga yetgani mamlakat energetikasida “yashil” energiya ulushi sezilarli ravishda kengayib borayotganidan dalolat beradi.

Joriy yil boshidan 15-iyunga qadar mamlakatdagi barcha elektr stansiyalar tomonidan 42,2 milliard kVt·soat elektr energiyasi ishlab chiqarildi. Bu o‘tgan yilning mos davriga nisbatan 2,3 milliard kVt·soat yoki 6 foizga ko‘pdir. Mazkur o‘sish iqtisodiyotning energiyaga bo‘lgan ehtiyoji ortib borayotgan bir paytda energetika tizimining imkoniyatlari ham kengayib borayotganini ko‘rsatadi.

Ayniqsa, qayta tiklanuvchi energiya manbalari hisobiga erishilgan natijalar e’tiborga loyiq. Yil boshidan buyon gidro, quyosh va shamol elektr stansiyalari tomonidan 9,8 milliard kVt·soat elektr energiyasi ishlab chiqarildi. Bu ko‘rsatkich o‘tgan yilning mos davriga nisbatan 23 foizga yuqori bo‘lib, “yashil” energiyaning energetika tizimidagi ahamiyati ortib borayotganini tasdiqlaydi.

Mutaxassislar ta’kidlashicha, qayta tiklanuvchi energiya manbalarining rivojlanishi nafaqat qo‘shimcha elektr energiyasi ishlab chiqarish imkonini bermoqda, balki tabiiy gazga bo‘lgan bog‘liqlikni ham kamaytirmoqda. Xususan, 2026-yil may oyida yirik quyosh va shamol elektr stansiyalari tomonidan 1 milliard 231 million kVt·soatdan ortiq elektr energiyasi ishlab chiqarildi. Natijada 328 million kub metr tabiiy gaz iqtisod qilinib, atmosferaga 707 ming tonna zararli moddalar chiqarilishining oldi olindi.

Bu raqamlar ekologik jihatdan ham katta ahamiyatga ega. Dunyo iqlim o‘zgarishi, havoning ifloslanishi va tabiiy resurslarning kamayishi kabi muammolarga duch kelayotgan bir davrda “yashil” energiya manbalariga o‘tish nafaqat iqtisodiy, balki ekologik zaruratga ham aylanmoqda. O‘zbekistonning bu boradagi sa’y-harakatlari xalqaro tendensiyalar bilan hamohang ravishda kechmoqda.

Eng muhimi, “yashil” energiya loyihalari nafaqat elektr energiyasi ishlab chiqarishni ko‘paytirmoqda, balki energiya xavfsizligini mustahkamlash, tabiiy resurslarni tejash va ekologik barqarorlikni ta’minlashga xizmat qilmoqda. Demak, qayta tiklanuvchi energiya manbalarini rivojlantirish bugungi kun talabi bo‘lish bilan birga, kelajak avlodlar manfaatlarini ta’minlash yo‘lidagi strategik qadam hamdir.

Energetika islohotlarining mamlakat taraqqiyotidagi o‘rni

Energetika har qanday davlat iqtisodiyotining strategik tarmoqlaridan biri hisoblanadi. Sanoat korxonalari, transport tizimi, xizmat ko‘rsatish sohasi va aholi turmush darajasining barqaror rivojlanishi uzluksiz energiya ta’minotiga bevosita bog‘liq. Shu bois O‘zbekistonda so‘nggi yillarda amalga oshirilayotgan energetika islohotlari mamlakatning uzoq muddatli iqtisodiy taraqqiyotini ta’minlashga qaratilgan muhim omil sifatida namoyon bo‘lmoqda.

Elektr energiyasi ishlab chiqarish quvvatlarining kengaytirilishi, yangi elektr stansiyalarining qurilishi va zamonaviy texnologiyalarning joriy etilishi iqtisodiyotning energiyaga bo‘lgan ortib borayotgan talabini qondirish imkonini bermoqda. Ayniqsa, xususiy investitsiyalarni jalb etish, xalqaro hamkorlikni rivojlantirish va qayta tiklanuvchi energiya manbalariga e’tiborning kuchayishi energetika sohasining yangi bosqichga ko‘tarilishiga xizmat qilmoqda. Natijada mamlakatning investitsion jozibadorligi ortib, yangi ishlab chiqarish quvvatlari va ish o‘rinlari yaratilmoqda.

Bugungi kunda dunyoda energiya xavfsizligi masalasi davlatlarning strategik ustuvor yo‘nalishlaridan biriga aylangan. O‘zbekistonda ham elektr energiyasi ishlab chiqarish manbalarini diversifikatsiya qilish, mavjud infratuzilmani modernizatsiya qilish va energiya samaradorligini oshirish bo‘yicha keng ko‘lamli ishlar olib borilmoqda.

Quyosh va shamol elektr stansiyalarining ishga tushirilishi, gidroenergetika salohiyatidan samarali foydalanish hamda energiya saqlash tizimlarining joriy etilishi energiya tizimining barqarorligini mustahkamlamoqda. Bu esa tabiiy gazga bo‘lgan qaramlikni kamaytirish, energiya resurslaridan oqilona foydalanish va elektr ta’minotidagi uzilishlar xavfini pasaytirishga xizmat qilmoqda.

Shuningdek, “yashil” energiya loyihalari atmosferaga chiqariladigan zararli moddalar hajmini kamaytirib, ekologik barqarorlikni ta’minlashga ham yordam bermoqda. Bu esa energetika xavfsizligi bilan bir qatorda ekologik xavfsizlikni ham mustahkamlash imkonini beradi.


           Toshkent investitsiya forumi: yangi hamkorliklar maydoni
            O‘zbekistonda elektr energetikasi sohasidagi islohotlar bugun mamlakatning iqtisodiy o‘sishi va “yashil iqtisodiyot”ga o‘tish jarayoni bilan bevosita bog‘liq holda kechmoqda. V Toshkent xalqaro investitsiya forumida Davlatimiz Prezidenti energetika tarmog‘ini modernizatsiya qilish, yangi quvvatlar va elektr tarmoqlarini barpo etish, qayta tiklanuvchi energiya manbalari ulushini 54 foizga yetkazish bo‘yicha belgilangan rejalarni alohida ta’kidladi. Forum doirasidagi energetika pavilyonida quyosh va shamol elektr stansiyalari, energiya saqlash tizimlari, gidroenergetika va issiqlik energetikasi bo‘yicha yirik loyihalar, shuningdek, uskuna va butlovchi qismlarni mahalliylashtirish hamda sanoat kooperatsiyasini kengaytirishga qaratilgan tashabbuslar namoyish etildi. Energetika yo‘nalishida 50 dan ortiq xorijiy kompaniya va investorlarning ishtiroki esa O‘zbekistonda ushbu sohada xalqaro hamkorlik va uzoq muddatli investitsiyalar uchun ishonchli muhit shakllanayotganini ko‘rsatadi.

O‘zbekistonning mintaqadagi “yashil energetika” markaziga aylanish imkoniyatlari

O‘zbekiston Markaziy Osiyoda quyosh energiyasi bo‘yicha eng katta tabiiy salohiyatga ega mamlakatlardan biri hisoblanadi. Yil davomida quyoshli kunlarning ko‘pligi, keng hududlarning mavjudligi va shamol energetikasi uchun qulay tabiiy sharoitlar mamlakatda qayta tiklanuvchi energiya manbalarini keng rivojlantirish uchun mustahkam asos yaratadi.

So‘nggi yillarda yirik quyosh va shamol elektr stansiyalarining ishga tushirilishi, xalqaro investorlar bilan hamkorlikda amalga oshirilayotgan loyihalar hamda energiya saqlash texnologiyalarining joriy etilishi O‘zbekistonning mintaqadagi “yashil energetika” markaziga aylanish imkoniyatlarini kengaytirmoqda. Kelgusida elektr energiyasini qo‘shni davlatlarga eksport qilish, “yashil” vodorod ishlab chiqarish va mintaqaviy energetika bozorlarida faol ishtirok etish uchun ham zarur sharoitlar shakllanmoqda.

Shu nuqtai nazardan, energetika sohasidagi islohotlar nafaqat mamlakatning ichki ehtiyojlarini qondirishga, balki O‘zbekistonning Markaziy Osiyodagi zamonaviy, ekologik toza va innovatsion energetika markazi sifatidagi mavqeini mustahkamlashga ham xizmat qilmoqda. Kelajakda “yashil” energetikaning rivojlanishi mamlakatning iqtisodiy raqobatbardoshligini oshirish va barqaror taraqqiyotini ta’minlashning muhim omillaridan biri bo‘lib qoladi.