O‘zbekiston lotin alifbosida to‘rtta harfni o‘zgartirmoqda

Toshkent, O’zbekiston (UzDaily.uz) — Oliy Majlis Qonunchilik palatasi 7 iyul kuni o‘zbek lotin alifbosini o‘zgartirish to‘g‘risidagi qonunni qabul qildi va uni Senatga yubordi. Hujjat uchta o‘qishda ko‘rib chiqildi. Ovoz berishda ikki nafar deputat betaraf qoldi, qarshi ovoz berilmadi.

Qonun loyihasini O‘zbekiston Fanlar akademiyasi vitse-prezidenti Bahrom Abduhalimov taqdim etdi. Uning taʼkidlashicha, gap alifboni tubdan qayta ko‘rib chiqish haqida emas, balki amaldagi alifbodagi to‘rtta “muammoli” belgi — “o‘”, “g‘”, “ch” va “sh”ni almashtirish haqida bormoqda.

Ularning o‘rniga mos ravishda “Ö”, “Ğ”, “Ç” va “Ş” harflarini qo‘llash taklif etilmoqda. Yangilangan alifbo 28 ta harf va bitta apostrofdan iborat bo‘ladi.

Abduhalimovning eslatishicha, alifbo va imlo qoidalarini takomillashtirish vazifalari Prezidentning 2019 yil 21 oktyabrdagi va 2020 yil 20 oktyabrdagi farmonlarida belgilangan.

Shavkat Mirziyoyev ham 2023 yil 5 iyun kuni Toshkent saylovchilari bilan uchrashuvda keng jamoatchilik muhokamasidan so‘ng ushbu ishni yakunlash zarurligini taʼkidlagan edi.

Maʼruzachining aytishicha, so‘nggi o‘n yil davomida Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universiteti hamda Fanlar akademiyasi O‘zbek tili, adabiyoti va folklori institutida ilmiy tadqiqotlar, seminarlar va konferensiyalar o‘tkazilgan. Ularda tilshunoslar, yozuvchilar, deputatlar, IT mutaxassislari, nashriyot vakillari hamda blogerlar ishtirok etgan.

Islohotning asosiy texnik asosi sifatida amaldagi “o‘” va “g‘” belgilarining xalqaro Unicode belgilar jadvalida alohida kodga ega emasligi ko‘rsatildi.

Shu sababli raqamli tizimlar ularni mustaqil harf emas, balki ikki belgi birikmasi sifatida qabul qiladi. Bu esa elektron to‘lov tizimlari, avtomatik tarjima, elektron lug‘atlar va boshqa raqamli xizmatlarda nosozliklarni keltirib chiqaradi.

“ch” va “sh” harf birikmalari esa ular ketma-ket keladigan so‘zlarni yozish va o‘qishda qiyinchilik tug‘diradi. Bunday so‘zlar qatoriga shoshilinch, xushchaqchaq va achchiqtosh kiradi. Shuningdek, Is‘hoq va As‘hobiddin kabi ismlar amaliyotda ko‘pincha xato tarzda Ishoq va Ashobiddin shaklida yozilishi qayd etildi. Abduhalimovning taʼkidlashicha, bu kabi holatlar aholining savodxonligiga salbiy taʼsir ko‘rsatadi.

Uning so‘zlariga ko‘ra, taklif etilayotgan harflar turk, ozarbayjon, turkman, gagauz, qrim-tatar, nemis, shved, fin va venger tillarida muvaffaqiyatli qo‘llanilmoqda. Umumiy hisobda ulardan qariyb 300 million kishi foydalanadi. Axborot texnologiyalari nuqtai nazaridan mazkur belgilar xalqaro standartlarga to‘liq mos keladi.

Muhokamalar davomida deputat Saydullo Azimov maʼruzachiga bir nechta savol berdi.

U o‘zbek lotin alifbosi tarixida «bir belgi — bir tovush» tamoyili avval ham qo‘llanganini, ammo 1995 yilda harf birikmalari foydasiga undan voz kechilganini eslatdi. «Endi, 31 yildan keyin qonun kiritilmoqda va asos sifatida olimlar shunday xulosaga kelgani aytilyapti. Bu xulosaga kelish uchun 31 yil kerak bo‘ldimi? Agar bu noto‘g‘ri bo‘lgan bo‘lsa, nega bu ikki yoki uch yil ichida aniqlanmagan?» deya so‘radi u.

Deputat, shuningdek, zarur belgilarni alohida klavishlarga biriktirish orqali muammoni dasturiy yo‘l bilan hal etish mumkin emasmi, degan savolni o‘rtaga tashladi hamda darsliklar va tashkiliy texnikalarni almashtirish xarajatlari hisob-kitobini so‘radi.

Qonunchilik palatasi Spikeri Nuriddin Ismoilov deputatning chiqishini to‘xtatib, «Umuman nechta savol bermoqchisiz?» deb murojaat qildi. Uning taʼkidlashicha, qonun loyihasi palataga bir oydan ortiq vaqt avval kiritilgan va fraksiyalarda muhokama qilinib, ko‘tarilgan masalalarga javob berilgan.

Vazirlar Mahkamasi Davlat tilini rivojlantirish departamenti mudiri Nodirjon Xolbutayev texnik jihatdan muammoli harflarni alohida klavishlarga biriktirish mumkinligini va bu usul ayrim muassasalarda norasmiy tarzda qo‘llanilayotganini tan oldi.

Biroq uning so‘zlariga ko‘ra, bu asosiy muammoni hal qilmaydi. Chunki Unicode jadvalida alohida o‘rin bo‘lmagani sababli, raqamli tizimlar bu belgilarni baribir yagona harf emas, balki ikki belgi birikmasi sifatida qabul qiladi.

Xarajatlar masalasi yuzasidan Spiker Ismoilov qonunning ikkinchi o‘qishiga bosqichma-bosqich joriy etishni nazarda tutuvchi alohida modda kiritilganini maʼlum qildi.

Amaldagi darsliklar, pasportlar, diplomlar, milliy valyuta va tashkilotlar hujjatlari belgilangan muddat tugagunga qadar amal qiladi va rejali tartibda almashtiriladi. Abduhalimov ham hech bir hujjat yoki mahsulot muddatidan oldin almashtirilmasligini taʼkidladi.

«Milliy tiklanish» partiyasi rahbari Alisher Qodirov qonunni tezkor tarzda ko‘rib chiqishni qo‘llab-quvvatlab, O‘zbekiston alifbo masalasida «yetarlicha uzoq vaqt qiynalgani» va islohot vaqti kelganini aytdi. O‘zLiDeP rahbari Aktam Haitov ham partiya fraksiyasi qonunni qabul qilish tarafdori ekanini tasdiqladi.

Qonunning qabul qilinishi parlament faoliyati shaffofligiga doir savollarni ham kun tartibiga olib chiqdi. 2026 yil boshidan beri Qonunchilik palatasi yalpi majlislarining YouTube orqali jonli translyatsiyalari to‘xtatilib, rasmiy saytga ko‘chirilgan. Biroq u yerda jonli efirlar bo‘limiga kirish qiyin, videolar arxivi esa cheklangan bo‘lib, material eʼlon qilingan paytda faqat iyun oyi boshidan boshlangan translyatsiyalar mavjud edi.

Spiker va deputatlar tilga olgan fraksiyalar hamda qo‘mitalardagi muhokamalar ochiq tarzda translyatsiya qilinmaydi.

Uch o‘qishda qabul qilingan qonunning to‘liq matni ham hozircha jamoatchilikka eʼlon qilinmagan. Ochiq manbalarda hali ham faqat 2021 yildagi qonun loyihasi mavjud.

Shu tariqa, jamoatchilik hujjat bilan Prezident imzolaganidan keyingina tanishish imkoniga ega bo‘ladi. Bu vaqtga kelib esa uning mazmuniga taʼsir ko‘rsatish imkoniyati tugaydi.