Toşkent, Özbekiston (UzDaily.uz) — Bakteriyalarning antibiotiklarga çidamliligi jahon soğliqni saqlaş tizimi uçun eng jiddiy tahdidlardan biriga aylandi. 2021-yilda bakteriyalarning antimikrob preparatlarga çidamliligi bevosita taxminan 1,14 million ölimga sabab bölgan, 2050-yilga kelib esa yillik ölim körsatkiçi 1,91 millionga yetişi mumkin. Ostonada ötkazilgan xalqaro konferensiyada ekspertlar çidamli mikroorganizmlarning atrof-muhit orqali tarqaliş yölariga, jumladan, oqova suvlar va Markaziy Osiyoning transçegaraviy daryolariga e’tibor qaratdilar.
Transçegaraviy daryo havzalari, oqova suvlar va qişloq xöjaligi oqimlari antimikrob preparatlarga çidamli mikroorganizmlarning tarqalişida muhim rol öyn 改иши mumkin. Suv resurslarining katta qismi transçegaraviy daryolar bilan boğliq bölgan Özbekiston uçun bu masala iqlim özgarişlari va suv tanqisligi kuçayib borayotgan şaroitda alohida ahamiyat kasb etmoqda.
Uşbu masalalar haqida Markaziy Osiyo mintaqaviy ekologik markazi (CAREC)ning «Yagona salomatlik» loyihasi koordinatori Oksana Kravsova 19-noyabr kuni Ostonada antimikrob rezistentlik böyiça ötkazilgan xalqaro konferensiyada söz yuritdi.
Antibiotiklarga çidamlilik: millionlab ölim holatlari va ortib borayotgan iqtisodiy xarajatlar
Muammoning kölamini 2024-yilda The Lancet jurnalida çop etilgan Global Burden of Bacterial Antimicrobial Resistance 1990–2021 xalqaro tadqiqoti natijalari yaqqol körsatadi.
Taqdimotda keltirilgan ma’lumotlarga köra, 2021-yilda dunyo böyiça taxminan 1,14 million ölim holati bakteriyalarning antimikrob preparatlarga çidamliligi bilan bevosita boğliq bölgan. Yanada kengroq körsatkiç — 4,71 million ölim holati — antibiotiklarga çidamlilik ölim bilan boğliq bölgan, biroq har doim ham uning bevosita sababi hisoblanmagan holatlarni aks ettiradi.
Tadqiqot prognoziga köra, bazaviy ssenariyda 2025–2050-yillar davomida bakterial antimikrob rezistentlik jami 39,1 million ölimga bevosita sabab bölişi mumkin.
2050-yilga kelib antibiotiklarga çidamlilik bevosita sabab bölgan yillik ölim holatlari soni 1,91 millionga, u bilan boğliq ölim holatlari esa 8,22 millionga yetişi mumkin.
Uşbu raqamlar global baholar bölib, Özbekiston yoki Markaziy Osiyo uçun ölim prognozlari hisoblanmaydi.
Inson hayotiga tahdiddan taşqari, antibiotiklarga çidamlilik sezilarli iqtisodiy oqibatlarga ham ega. Çidamli infeksiyalarni davolaş uzoqroq vaqt, qoşimça diagnostik tekşiruvlar, qimmatroq dori vositalari va şifoxonada uzoq muddat yotişni talab qilişi mumkin.
Bu soğliqni saqlaş tizimlariga tuşadigan yukni, bemorlarning xarajatlarini va vaqtinçalik mehnatga layoqatsizlik hamda mehnat unumdorligining pasayişi bilan boğliq iqtisodiy yöqotişlarni oşiradi.
Şunday qilib, muammo tibbiyot doirasidan çiqib, iqtisodiy barqarorlik va davlat xarajatlarining samaradorligi masalalariga ham ta’sir körsatmoqda.
Amudaryo va Sirdaryo çidamli mikroorganizmlar tarqalişining ehtimoliy yöları sifatida
CAREC taqdimotida çidamli mikroorganizmlar va antibiotiklarga çidamlilik genlarining atrof-muhitda töplanişi hamda aylanişiga imkon beradigan ekologik yöларга alohida e’tibor qaratildi.
Ular qatoriga kommunal va şifoxona oqova suvlari, tozalaş inşootlari, daryolar, suv havzalari, çorvaçilik komplekslari, qişloq xöjaligi tuproqlari va suğoriş tizimlari kiradi.
Markaziy Osiyoning transçegaraviy daryo havzalari — Amudaryo, Sirdaryo va Ili daryolari alohida ahamiyatga ega.
Bu daryolar bir neça davlat hududini boğlaydi. Suvdan qişloq xöjaligi, çorvaçilik va maişiy ehtiyojlar uçun foydalanilişi esa mikrobli ifloslanti ruvçi moddalarning tarqalişi uçun ehtimoliy yölarni yuzaga keltiradi.
Biroq bunday yölarning mavjudligi Amudaryo yoki Sirdaryoning muayyan qismlari aholi salomatligi uçun allaqaçon tasdiqlangan xavf manbai ekanini anglatmaydi. Bunday xulosalar uçun muntazam laboratoriya monitoringi natijalari zarur.
Özbekiston uçun bu masala qişloq xöjaligining suğorişga boğliqligi va transçegaraviy suv resurslarining strategik ahamiyati sababli ayniqsa dolzarbdir.
Oqova suvlar va çorvaçilik: çidamlilik qayerda töplanişi mumkin?
Oqova suvlar çidamli bakteriyalar tarqalişining ehtimoliy manbalaridan biridir.
Kommunal va tibbiyot muassasalarining oqova suvlarida antibiotiklarga çidamli bakteriyalar, şuningdek, rezistentlik genlari mavjud bölişi mumkin. Tozalaş inşootlarining samaradorligi va tozalangan suvdan keyingi foydalaniriş tartibi ularning atrof-muhitga tarqalişini çeklaşda muhim ahamiyatga ega.
Qoşimça xavflar çorvaçilik bilan boğliq. Çorva göngi, fermalardan oqib çiquvçi suvlar va veterinariyada antibakterial preparatlarning qöllanilişi çidamli mikroorganizmlar hamda genetik materialning tuproq va suv havzalariga tuşişiga sabab bölişi mumkin.
Taqdimotda yovvoyi tabiat, muzliklar va erigan qor-muz suvlari ham antibiotiklarga çidamlilik genlarining ekologik aylanişida ehtimoliy omillar sifatida körib çiqildi.
Biroq bu omillarning har biri Markaziy Osiyoda antimikrob rezistentlikka qay darajada ta’sir körsatişi hali aniqlanişi kerak.
Iqlim özgarişi xavflarni qanday kuçaytirişi mumkin?
Iqlim özgarişi mikroorganizmlarning yaşaş va tarqaliş şaroitlariga ta’sir körsatişi mumkin.
Xususan, suv haroratining kötarilişi bakteriyalar örtasida çidamlilik genlarining gorizontal uzatilişini osonlaştiradigan şaroitlarni yuzaga keltirişi mumkin.
Taqdimotda 2024-yilda Journal of Hazardous Materials jurnalida çop etilgan laboratoriya tadqiqoti natijalari keltirilgan. Örganilgan eksperimental tizimda suv harorati 5°C dan 30°C ga kötarilganda antibiotiklarga çidamlilik genlarining uzatiliş çastotasi taxminan 30 baravar oşgan.
Biroq bu natijani Markaziy Osiyoning tabiiy ekotizimlariga bevosita tatbiq etiş yoki aholi orasida kasallaniş va ölim körsatkiçlari ösişini prognozlaş uçun qöllaş mumkin emas.
Ekstremal ob-havo hodisalari yana bir ehtimoliy omil hisoblanadi.
Kuçli yoğinlar va suv toşqinlari vaqtida ifloslanti ruvçi moddalar qişloq xöjaligi yerlari hamda çorvaçilik komplekslaridan yer usti suvlariga yuvilib tuşişi mumkin.
Qurğoqçilik va suv tanqisligi esa suvdan qayta foydalaniriş, uni tozalaş sifati va sanitariya talablariga rioya etişning ahamiyatini oşiradi.
Şunday qilib, iqlim özgarişi mavjud ekologik xavflarni kuçaytiriş bilan birga, çidamli mikroorganizmlarning odamlar va hayvonlarga ta’sir etiş yölarini ham özgartirişi mumkin.
Şu bilan birga, antibiotiklarga çidamlilik rivojlanişining asosiy omillari orasida antimikrob preparatlardan foydalaniriş, sanitariya şaroitlari va samarali davolaş imkoniyatlari ham muhim örin tutadi.
Markaziy Osiyoning asosiy muammosi — taqqoslanadigan ma’lumotlarning yetişmasligi
CAREC tomonidan taqdim etilgan bahoga köra, xavflarni kompleks baholaş yö lidagi asosiy tösiqlardan biri — özaro taqqoslanadigan ma’lumotlarning yetişmasligidir.
Antimikrob rezistentlikka oid ma’lumotlar turli muassasalar tomonidan soğliqni saqlaş, veterinariya, ekologiya va iqlim monitoringi yö nalişlarida töplanadi.
Klinik ma’lumotlar infeksiya qözğatuvçilarining çidamliligi, taşxislar va davolaş natijalarini baholaş imkonini beradi.
Veterinariya ma’lumotlari antibakterial preparatlardan foydalaniriş va hayvonlar ustidan olib borilgan kuzatuv natijalarini aks ettiradi.
Ekologik tadqiqotlar suv, tuproq va oqova suvlarda çidamli mikroorganizmlar hamda rezistentlik genlarini aniql aşi mumkin.
Iqlim kuzatuvlari harorat, yoğinlar, suv toşqinlari va gidrologik şaroitlar haqidagi ma’lumotlarni öz içiga oladi.
Biroq kel işilgan körsatkiçlar, ma’lumotlar sifati böyiça yagona yondaşuvlar va birgalikdagi tahlilsiz bu jarayonlar örtasidagi boğliqliklarni aniql aş qiyin.
Amudaryo havzasi uçun bu ayniqsa muhim, çunki suvdan foydalaniriş transçegaraviy xususiyatga ega va ekologik hamda sanitariya çoralarini muvofiqlaştiriş zarur.
Markaziy Osiyo uçun beşta tadqiqot yö nalişi
«Yagona salomatlik» yondaşuvi doirasida CAREC mintaqaviy tadqiqotlarning beşta istiqbolli yö nalişini belgiladi.
Birinçi yö naliş harorat, suv toşqinlari va antibiotiklarga çidamlilik körsatkiçlari örtasidagi mavsumiy boğliqliklarni örganişni nazarda tutadi.
Ikkinçisi çidamli mikroorganizmlarning suv, tuproq, çorvaçilik xöjaliklari va aholi yaşaş punktlari orqali tarqaliş yölarini aniql aş bilan boğliq.
Uçinçisi bemorlar, hayvonlar va atrof-muhitdan ajratib olingan mikroorganizmlarni özaro taqqoslaşni nazarda tutadi.
Törtinçi yö naliş xulq-atvor omillarini, jumladan, antibiotiklardan foydalaniriş amaliyoti va aholiga xavflar haqida axborot yetkazişni qamrab oladi.
Beşinçisi antimikrob rezistentlik yukini — kasallaniş, ölim, davolaş xarajatlari va ijtimoiy-iqtisodiy oqibatlarni baholaşga bağişlangan.
Bunday yondaşuvni amalga oşiriş uçun milliy muassasalar, texnik işçi guruhlar va «Yagona salomatlik» dasturining Mintaqaviy kotibiyati örtasidagi hamkorlikni mustahkamlaş taklif etilmoqda.
Gap parallel tuzilmalar yaratış haqida emas, balki tadqiqot usullarini muvofiqlaştiriş, bilim alm aşi ş va mavjud milliy epidemiologik nazorat tizimlarini qöllab-quvvatlaş haqida bormoqda.
Özbekiston uçun suv resurslari monitoringini antimikrob rezistentlik kuzatuvi bilan birlaştiriş aholi salomatligi, qişloq xöjaligi va atrof-muhitga tahdid soluvçi xavflarning oldini olişda qoşimça vosita bölişi mumkin.
Biroq mamlakat hududida bu xavflarning haqiqiy kölamini aniql aş uçun milliy tadqiqotlar va muntazam kuzatuvlar talab etiladi.
Kamila Fayziyeva, maxsus UzDaily uçun
Ostona, Qozogiston