Toşkent, Özbekiston (UzDaily.uz) — Özbekistonda 2024–2028-yillarga möljallangan Soğliqni saqlaş sohasida xavfsizlikni ta’minlaş böyiça milliy harakatlar rejasida mikroblarga qarşi preparatlarga çidamlilikka qarşi kuraş çoralarining qiymati 860 ming dollarga baholangan. Bu rejaning umumiy qiymatining qariyb 10 foizini taşkil etadi.
Şu bilan birga, 2022-yilda ötkazilgan xalqaro baholaş mamlakatning antibiotiklarga çidamlilikka qarşi kuraşiş böyiça tört asosiy yönalişdagi imkoniyatlari çeklanganini körsatgan.
Özbekiston vakillari 19-noyabr kuni Ostonada ötkazilgan xalqaro konferensiyada laboratoriya nazoratini rivojlantiriş, mavjud muammolar va kelgusi yillardagi ustuvor vazifalar haqida ma’lumot berdi.
Özbekiston mikroblarga qarşi preparatlarga çidamlilik (antimikrob rezistentlik) bilan boğliq xavflarga qarşi kuraş tizimini rivojlantirişni rejalashtirmoqda. Bunda laboratoriya kuzatuvini kengaytiriş, antibiotiklardan foydalanişni monitoring qiliş hamda tibbiyot, veterinariya va ekologiya muassasalari örtasidagi hamkorlikni mustahkamlaşga alohida e’tibor qaratilmoqda.
Uşbu yönalişlar 2024–2028-yillarga möljallangan Soğliqni saqlaş sohasida xavfsizlikni ta’minlaş böyiça milliy harakatlar rejasida (NAPHS) belgilangan.
Soğliqni saqlaş vazirligi, Sanitariya-epidemiologik osoyiştalik va jamoat salomatligi qömitasi hamda Oziq-ovqat mahsulotlari xavfsizligi qömitasi vakillari Ostonada ötkazilgan antimikrob rezistentlik böyiça xalqaro konferensiyada erişilgan natijalar va saqlanib qolayotgan muammolarni taqdim etdi.
Antibiotiklarga çidamlilikka qarşi kuraş çoralarining qiymati — 860 ming dollar
2024–2028-yillarga möljallangan milliy harakatlar rejasidagi tadbirlarning umumiy taxminiy qiymati 8,4 million dollarni taşkil etadi.
Hujjat 19 ta texnik yönaliş, kamida 72 ta ustuvor vazifa va 300 dan ortiq tadbirni qamrab oladi.
Antimikrob rezistentlikka qarşi kuraş çoralariga taxminan 860 ming dollar, ya’ni reja umumiy qiymatining qariyb 10 foizi töğri keladi.
Eng yirik xarajat moddasi — 520 ming dollar — antimikrob rezistentlikka qarşi milliy dasturni amalga oşiriş, idoralararo muvofiqlaştirişni rivojlantiriş hamda «Yagona salomatlik» (One Health) yondaşuvini joriy etişga möljallangan.
Yana 180 ming dollar odamlar va hayvonlarda antibiotiklarga çidamlilikni kuzatiş tizimini rivojlantiriş, jumladan, yagona protokollarni ishlab çiqiş va veterinariya referens laboratoriyasini taşkil etiş uçun rejalashtirilgan.
Mikroblarga qarşi preparatlarni buyuriş va iste’mol qilişni monitoring qiliş, AWaRe tasnifini joriy etiş hamda antibiotiklardan oqilona foydalaniş dasturlariga 150 ming dollar ajratiş közda tutilgan.
Qöşimça 10 ming dollar antimikrob rezistentlik böyiça loyihalarni tahlil qilişga möljallangan.
Rejada CAESAR va GLASS xalqaro kuzatuv tizimlariga har yili ma’lumot taqdim etiş ham nazarda tutilgan. Biroq taqdim etilgan xarajatlar smetasida bu yönaliş uçun alohida summa körsatilmagan.
Muhim jihati şundaki, 860 ming dollar — rejalashtirilgan tadbirlarning taxminiy qiymati. Taqdimotda bu mablağning töliq moliyalaştirilgani yoki sarflangani tasdiqlanmagan.
Xalqaro baholaş kuzatuv tizimidagi kamçiliklarni aniqladi
Milliy tizimni rivojlantirişda 2022-yil 16–20-may kunlari Özbekistonda ötkazilgan Qöşma taşqi baholaş (Joint External Evaluation — JEE) muhim ahamiyatga ega böldi.
Baholaşda tegişli imkoniyatlarning rivojlanganlik darajasini aniqlovçi beş balli tizimdan foydalanilgan.
Taqdim etilgan ma’lumotlarga köra, antimikrob rezistentlik böyiça sektorlararo muvofiqlaştiriş 5 balldan 2 ball olgan.
Antibiotiklarga çidamlilikni epidemiologik kuzatiş, infeksiyalarning oldini oliş va nazorat qiliş hamda mikroblarga qarşi preparatlardan foydalaniş yönalişlari ham xuddi şunday baholangan.
Oziq-ovqat xavfsizligi yönalişi 3 ball, hayvonlardan odamlarga yuqadigan kasalliklar — zoonozlar ustidan nazorat esa 4 ball bilan baholangan.
Uşbu natijalar 2022-yildagi vaziyatni aks ettiradi va ularni 2026-yil noyabr holatiga berilgan baho sifatida talqin qiliş töğri emas.
Şu bilan birga, ular qaysi yönalişlarni yanada mustahkamlaş zarurligini körsatadi.
Ikki mingdan ortiq bemor iştirokidagi tadqiqot
Laboratoriya kuzatuvini rivojlantirişning muhim bosqiçlaridan biri Jahon soğliqni saqlaş taşkilotining Yevropa mintaqaviy byurosi va Niderlandiyaning Jamoat salomatligi va atrof-muhit milliy instituti (RIVM) texnik kömagida amalga oşirilgan Proof of Principle (PoP) loyihasi böldi.
Loyiha qon oqimi infeksiyalarini taşxislaşni yaxşilaş va antimikrob rezistentlik böyiça milliy tayanç kuzatuv tizimiga asos yaratishga qaratilgan.
Tadqiqot doirasida qon oqimi infeksiyasi gumon qilingan 2 063 nafar bemor tekşirilgan.
299 nafar bemorda qon ekmasi ijobiy natija bergan. Bu barça tekşirilganlarning 14,5 foizini taşkil etadi.
Tekşirilgan 1 190 nafar erkakning 210 nafarida (17,6 foiz), 873 nafar ayolning esa 89 nafarida (10,2 foiz) qon ekmasi ijobiy natija körsatgan.
Tadqiqot ayrim infeksiya qözğatuvçilarining antibiotiklarga çidamliligini ham baholaş imkonini berdi.
Qon namunalaridan ajratib olingan 13 ta Klebsiella pneumoniae izolatida sefotaksim va gentamitsinga çidamlilik har biri böyiça 92,3 foizni, siprofloksatsinga 77 foizni, amikatsinga esa 46 foizni taşkil etgan.
Imipenem böyiça çidamli va oraliq sezuvçanlik toifasiga kiruvçi izolatlarning umumiy uluşi 38,4 foiz, meropenemga çidamlilik esa 7,6 foiz bölgan.
33 ta Staphylococcus aureus izolatida metitsillinga çidamlilikni aniqlovçi marker sifatida qöllaniladigan sefoksitinga çidamlilik 39 foizni taşkil etgan.
Eritromitsinga çidamlilik 42,4 foizga, klindamitsinga esa 36,3 foizga yetgan.
Biroq ayrim namunalar soni kam bölgan. Masalan, Klebsiella pneumoniae böyiça natijalar atigi 13 ta izolatga asoslangan.
Şu sababli bu körsatkiçlarni tegişli antibiotiklarga çidamlilikning butun Özbekiston böyiça tarqalganlik darajasi sifatida qabul qilib bölmaydi.
Kuzatuv tizimida mingdan ortiq E. coli izolati qayd etilgan
Antimikrob rezistentlikni örganiş markazi materiallariga köra, laboratoriya kuzatuvi davomida töplangan ma’lumotlarda 1 101 ta Escherichia coli, 536 ta Staphylococcus aureus, 367 ta Klebsiella pneumoniae va 129 ta Pseudomonas aeruginosa izolati mavjud.
Şuningdek, 58 ta Streptococcus pneumoniae va 30 ta Acinetobacter spp. izolati haqida ma’lumotlar keltirilgan.
Kuzatuv CAESAR tizimiga kiritilgan sakkizta ustuvor patogenga qaratilgan.
E’tiborli jihati, Escherichia coli izolatlarining 93 foizi siydik namunalaridan ajratib olingan — jami 1 101 ta izolatdan 1 029 tasi.
Natijalarni talqin qilişda bu taqsimotni hisobga oliş zarur. Çunki laboratoriya kuzatuvi ma’lumotlari tekşirilgan bemorlar tarkibi va olingan klinik namunalar turiga boğliq.
Taqdimotda, şuningdek, tajriba tariqasida kuzatuv olib borilayotgan muassasalar sonini beştadan öntaga oşiriş zarurligi qayd etilgan.
Bunda, avvalo, qon ekmasi böyiça köp laboratoriya tekşiruvlari ötkazadigan tibbiyot muassasalarini jalb etiş taklif qilingan.
Yuqumli kasalliklar monitoringini raqamlaştiriş
Epidemiologik kuzatuvni mustahkamlaşning yana bir muhim yönalişi raqamlaştiriş hisoblanadi.
2025-yil oktabr oyidan buyon Özbekistonda yuqumli kasalliklarni monitoring qilişga möljallangan ISEMIZ elektron tizimi rivojlantirilmoqda.
Taqdim etilgan ma’lumotlarga köra, tizim 102 ta yuqumli kasallikni qamrab oladi. Jahon soğliqni saqlaş taşkiloti kömagida 1 000 nafardan ortiq mutaxassis öqitilgan.
Raqamli infratuzilmani rivojlantiriş epidemiologik ma’lumotlarni töplaş va tahlil qiliş tezkorligini oşiriş vositasi sifatida qaralmoqda.
Biroq antibiotiklarga çidamlilikni samarali monitoring qiliş uçun elektron ma’lumotlar bazalarining özi yetarli emas.
Buning uçun laboratoriya natijalarining özaro taqqoslanishi, standartlaştirilgan tekşiruv usullari va sifat nazorati ham zarur.
Tibbiyot, veterinariya va ekologiya muassasalari ma’lumotlarini yagona tizimda birlaştiriş imkoniyati alohida ahamiyatga ega.
Nima uçun antibiotiklardan foydalanişni nazorat qiliş muhim?
Taqdimotda Toşkentning sakkizta tumanida ötkazilgan, aholining antibiotiklar haqidagi bilimlari va ulardan foydalaniş amaliyotiga bağişlangan söröv natijalari ham körib çiqilgan.
Tadqiqotda 159 ta dorixona vakillari va 279 nafar aholi vakili iştirok etgan.
Mutaxassislar antibiotiklar haqidagi bilimlarni, ularni tomoq oğriği, tumov, yötal va tana harorati kötarilganda qöllaşga munosabatni, şuningdek, dorilarni mustaqil ravişda sotib oliş imkoniyatlarini örgangan.
Natijalar bemorlarning xatti-harakati va dorixonalarda dori vositalarini beriş amaliyotini antibiotiklarga çidamlilikning oldini olişdagi muhim yönaliş sifatida körib çiqiş zarurligini körsatadi.
Şu bilan birga, taqdimotdagi ayrim foiz körsatkiçlari kiçik guruhlar asosida hisoblangan.
Şuning uçun ularni töğri talqin qilişda har bir savolga javob bergan iştirokçilar sonini aniqlashtiriş lozim.
Saqlanib qolayotgan muammolar qatorida bemorlarning kasalxonaga yotqizilişidan oldin antibiotik qabul qilişi, ayrim klinik holatlarda preparatlarning noo‘rin buyurilişi, mutaxassislarni muntazam öqitişdagi kamçiliklar va laboratoriyalarni sifatli reagentlar bilan ta’minlaşdagi qiyinçiliklar ham qayd etilgan.
Milliy harakatlar rejasida antibiotiklarni buyurişni monitoring qiliş, ularning iste’moli böyiça ma’lumot töplaş va preparatlardan oqilona foydalaniş dasturlarini joriy etiş nazarda tutilgan.
Özbekistonning 2027–2030-yillarga möljallangan ustuvor vazifalari
Antimikrob rezistentlikka qarşi kuraş tizimini rivojlantirişning kelgusi yönalişlari sifatida laboratoriya kuzatuvini kengaytiriş, taşxis sifatini oşiriş va ma’lumot alməşişni takomillaştiriş belgilangan.
Tibbiy axborot tizimlari, WHONET laboratoriya platformasi va ekologik monitoringni özaro integratsiya qilişga alohida e’tibor qaratish taklif etilmoqda.
Veterinariya nazoratini rivojlantiriş va oziq-ovqat mahsulotlaridagi antibiotik qoldiqlarini nazorat qiliş ham muhim yönaliş bölip qolmoqda.
Taklif etilgan çoralar qatorida göşt va sutdagi veterinariya preparatlari qoldiqlarini monitoring qiliş, oziq-ovqat zanjiridagi bakteriyalarning çidamliligini örganiş hamda çorvaçilikda mikroblarga qarşi preparatlardan foydalanişni hisobga oliş mavjud.
Şuningdek, hududiy laboratoriyalarni rivojlantiriş, mutaxassislarni EUCAST standartlari böyiça öqitiş hamda tibbiyot va veterinariya muassasalari örtasidagi hamkorlikni mustahkamlaş masalalari körib çiqilmoqda.
2027–2030-yillar uçun taqdim etilgan ustuvor vazifalar taklif sifatida ishlab çiqilgan bölib, mas’ul davlat idoralari bilan qöşimça kelişuvni talab etadi.
Alohida tadqiqotlardan yagona tizim sari
Özbekistonda antibiotiklarga çidamlilikni laboratoriya asosida kuzatiş, xalqaro ilmiy loyihalarda iştirok etiş va yuqumli kasalliklarni monitoring qiliş böyiça muayyan tajriba töplangan.
Şu bilan birga, turli manbalardagi ma’lumotlarni birlaştiriş, laboratoriya tekşiruvlari qamrovini kengaytiriş va antibiotiklardan foydalaniş ustidan muntazam nazoratni rivojlantiriş zarurati saqlanib qolmoqda.
«Yagona salomatlik» yondaşuvi doirasida antimikrob rezistentlikka qarşi kuraş soğliqni saqlaş, veterinariya, oziq-ovqat xavfsizligi va atrof-muhitni muhofaza qiliş sohalarining umumiy vazifasi sifatida qaralmoqda.
Bunday integratsiyalaşgan tizimni rivojlantiriş infeksiyalarning oldini oliş samaradorligini oşiriş, tibbiy yordam sifatini yaxşilaş va davlat resurslaridan yanada asosli foydalanişga xizmat qilişi mumkin.
Kamila Fayziyeva, UzDaily uçun maxsus
Ostona, Qozoğiston