Toshkent, O’zbekiston (UzDaily.uz) — Ommaviy axborot vositalari uçun kontent tayyorlaş markazida kuz faslida atmosfera havosining ifloslaniş sabablari va oqibatlari, şuningdek, bu borada amalga oşirilayotgan çora-tadbirlarga bağişlangan brifing bölib ötdi. Unda Green University huzuridagi Ilmiy-tadqiqot gidrometeorologiya instituti direktori Doniyor Turgunov iştirok etdi.
Nima uçun kuzda havo sifati yomonlaşadi?
Kuz faslida havoning ifloslanişi bir neçta omillar, jumladan, meteorologik şaroitlar bilan boğliq.
Kunduzgi yoruğlik davomiyligi qisqaradi, yer yuzasi esa tunda tez soviydi. Bu yer yuzasiga yaqin qatlamda harorat inversiyasi hosil bölişiga olib keladi. Bunda iliq havo qatlami yer yuzasi yaqinidagi sovuq havoni göyo “qoplab” qöyadi.
Atmosferaning aralaşuv sodir böladigan qatlami balandligi yozdagi 2–3 kilometrdan bir neça yuz metrgaça pasayadi, şamol susayadi va zararli çiqindilar şahar ustida töplanib qoladi. Sibir antitsiklonining çekka hududlarida barqaror yuqori bosim maydonlari bunday holatni bir neça kun davomida saqlab turişi mumkin.
Ikkinçi omil — tabiiy çang. Markaziy Osiyo dunyodagi eng yirik çang kamarlaridan biri hududida joylaşgan. Kaspiyböyi, Qizilqum, Orolqum va Janubiy Balxaş çöllaridan kötarilgan çang butun mintaqada tarqaladi. Sentyabr va oktyabr oylari, odatda, nisbatan quruq keladi. Yoğingarçilik kam bölgani sababli tuproq çangi havoga oson kötariladi.
PM2.5 zarraçalarining manbalari
Jahon banki va Ekologiya qömitasi tadqiqotiga köra, Toşkentda PM2.5 mayda zarraçalarining yillik manbalari quyidagiça taqsimlanadi: şamol orqali tarqaladigan çang — 36 foiz, binolarni isitiş — 28 foiz, transport — 16 foiz, sanoat — 13 foiz. Qolgan uluş şahar çangi va çiqindilarni yoqiş hissasiga töğri keladi. Bu körsatkiçlar mavsumga qarab özgarib turadi.
Jahon bankining 2025 yilda e’lon qilingan «Markaziy Osiyoda havo sifatini boşqariş» hisobotiga köra, mintaqa şaharlarida tuproq va çöl çangi PM2.5 ta’sirining yillik 20–50 foizini taşkil etadi. Bu körsatkiç dunyoning boşqa mintaqalariga nisbatan ança yuqori.
Turkmanistonda tabiiy çang PM2.5 ta’sirining 80 foizdan ortiğini keltirib çiqaradi. Mamlakatning ğarbiy qismida, Kaspiyböyi hududlarida va Qozoğistonning markaziy qismida çang asosiy ifloslaniş manbai hisoblanadi. Toşkentda ham çang ifloslanişning eng yirik alohida manbai bölib qolmoqda. Kuzda esa uning ta’siri isitiş mavsumida yoqilği yoqiş natijasida hosil böladigan çiqindilar bilan birga namoyon böladi.
Ifloslaniş manbalarining nisbati Toşkentning uçta tumanida maxsus laboratoriyada PM2.5 namunalarining kimyoviy tarkibini tahlil qiliş orqali aniqlangan. Namunalar Yunusobod tumanidagi Green University hududidan, Olmazor tumanidagi Toşkent davlat texnika universiteti hududidan hamda Mirzo Uluğbek tumanidagi Toşkent irrigatsiya va qişloq xöjaligini mexanizatsiyalaş muhandislari instituti hududidan olingan.
28 sentyabrdan 6 oktyabrgaça bölgan davrda tabiiy çang komponentlari asosiy uluşni taşkil etgan — 52–78 foiz, örtaça esa 64 foiz. 13–14 oktyabr kunlari çang uluşi 47–52 foizni taşkil etgan.
Dinamika: havo sifati yaxşilandi
2026 yilda havo sifati 2025 yilga nisbatan sezilarli darajada yaxşilandi. Toşkentdagi avtomatik monitoring stansiyalari ma’lumotlariga köra, 1 yanvardan 19 oktyabrgaça bölgan davrda PM2.5 zarraçalarining örtaça konsentratsiyasi ötgan yilning şu davriga nisbatan 28 foizga, PM10 zarraçalariniki esa 32 foizga kamaygan.
Kuz faslida farq yana-da sezilarli böldi. 1 sentyabrdan 19 oktyabrgaça PM2.5 konsentratsiyasi 28 foizga, PM10 konsentratsiyasi esa 37 foizga pasaydi. Oktyabr oyining dastlabki 19 kunida bu körsatkiçlar mos ravişda 40 va 56 foizni taşkil etdi.
Ötgan yili 11 kun davomida havo sifati indeksi (AQI) “zararli” darajaga yetgan bölsa, joriy yilda bunday kunlar kuzatilmagan. PM2.5 körsatkiçi böyiça havo sifati “örtaça” yoki undan yaxşi deb baholangan kunlar soni 21 tadan 38 taga köpaygan.
