Toşkent, Özbekiston (UzDaily.uz) — Özbekiston hukumati Toşkent şahri va Toşkent viloyatining beşta tumanidagi issiqxona xöjaliklari uçun maxsus ekologik rejim joriy etdi.
586-sonli qarorda isitiş manbalari, çiqindilarni nazorat qiliş va ular bilan muomala qiliş böyiça talablar belgilangan. Şuningdek, issiqxonalarni ekologik modernizatsiya qiliş uçun moliyaviy qöllab-quvvatlaş çoralari nazarda tutilgan.
Maxsus rejim poytaxt, Yuqoriçirçiq, Qibray, Yangiyöl, Zangiota va Toşkent tumanlariga tatbiq etiladi. Bu haqda Milliy ekologiya va iqlim özgarişi qömitasi matbuot xizmati xabar berdi. Prezidentga tegişli takliflar kiritişga tayyorgarlik körilayotgani haqida 13 oktyabr kuni ma’lum qilingan edi.
Hujjatga muvofiq, maxsus hududda isitiş tizimiga ega issiqxona xöjaliklari tabiiy gaz, jumladan, suyultirilgan gaz, elektr, geotermal yoki quyoş energiyasidan, şuningdek, issiqlik elektr stansiyalarida işlab çiqariladigan ikkilamçi issiqlikdan foydalanişi kerak. Buning uçun davlat ekologik ekspertizasining ijobiy xulosasi olinişi lozim.
Qattiq yoqilği — kömir, biomassa briketlari va pelletlardan foydalanadigan issiqxonalarga 1 dekabrga qadar isitiş tizimini yuqorida körsatilgan energiya manbalariga ötkaziş topşirildi.
Qattiq yoqilğidan foydalanişga faqat belgilangan ekologik talablarga rioya qilingan taqdirdagina ruxsat etiladi. Bu talablar yoqilği uzatiş va yoniş jarayonini avtomatik boşqariş, belgilangan samaradorlik körsatkiçlariga ega çang-gaz tozalaş uskunalarini örnatiş hamda qozonxonalarni çiqindilarni uzluksiz monitoring qiliş tizimlari bilan jihozlaşni öz içiga oladi.
Çiqindilarni avtomatik monitoring qiliş tizimlari (CEMS) milliy standartlarga muvofiq bölişi, Ekologiya qömitasining axborot tizimlariga integratsiya qilinişi va ma’lumotlarni real vaqt rejimida uzatişi şart. Qozon qurilmalari, tozalaş uskunalari va monitoring tizimlari muvofiqlik sertifikatlariga ega bölişi kerak.
Bundan taşqari, issiqxona xöjaliklari qozonxonalar faoliyati va tutun gazlari çiqindilarini doimiy nazorat qiliş uçun onlayn-kameralar örnatişi şart. Kameralar, monitoring tizimlari va tozalaş uskunalari uzluksiz elektr ta’minoti manbalari hamda zaxira generatorlari bilan ta’minlanişi lozim.
Issiqxona egalari kul, oğir metallar, okalina, şlam va boşqa zaharli moddalarni belgilangan tartibda yiğiş, taşiş va utilizatsiya qilişni taşkil etişi ham şart. Uskunalarning işlaşiga ta’sir körsatadigan, texnik hujjatlarda nazarda tutilmagan özgartirişlarni kiritiş taqiqlanadi.
Qarorda avtomobil şinalari, bitum, mazut, plastmassa va polimer plyonkalar, sintetik karton, rezina, jun tolalari, işlatilgan moylar, maişiy va işlab çiqariş çiqindilari, şuningdek, tarkibi öxşaş materiallarni yoqilği sifatida yoqiş alohida taqiqlangan.
Ekologik modernizatsiya uçun moliyaviy yordam
2028 yil 1 yanvarga qadar maxsus hududdagi issiqxona xöjaliklariga çang-gaz tozalaş uskunalari, qozon qurilmalari, energiya tejovçi ekranlar va energiya samarador texnologiyalarni sotib oliş xarajatlarining 50 foizini qoplab beriş rejalaştirilgan.
Subsidiyalar elektr, geotermal va quyoş energiyasidan foydalanadigan isitiş uskunalari, şuningdek, kogeneratsiya qurilmalari uçun ham ajratiladi. Tölovning eng yuqori miqdori issiqxona xöjaligining har bir gektari uçun 50 million sömni taşkil etadi.
2026–2027 yillarda elektr, geotermal va quyoş energiyasi, şuningdek, kogeneratsiyadan foydalanadigan isitiş tizimlariga ötiş uçun tijorat banklari orqali kreditlar ajratiladi.
Kredit muddati uç yillik imtiyozli davrni öz içiga olgan holda yetti yilni taşkil etadi. Yillik foiz stavkasi 14 foiz etib belgilangan, uning 4 foizi bank marjasidan iborat.
Kredit loyiha qiymatining 50 foizigaça qismini qoplaşi mumkin, biroq har bir gektar uçun 3 milliard sömdan oşmasligi kerak.
CEMS avtomatik çiqindi monitoringi stansiyalarini sotib oliş uçun har bir stansiyaga 350 million sömgaça mablağ ajratiş nazarda tutilgan.
Mablağlar uç tomonlama şartnoma asosida, beş yil davomida foiz hisoblanmaydigan bölib-bölib tölaş şarti bilan beriladi. Mablağ oluvçilar texnik talablarga rioya qilişi, uskunalarni örnatişi, ularni Ekologiya qömitasining axborot tizimiga integratsiya qilişi va ma’lumotlarni uzluksiz uzatişni ta’minlaşi şart.
Şartnoma majburiyatlari buzilgan taqdirda, jumladan, uskunalar örnatilmasa, axborot tizimiga integratsiya qilinmasa, ma’lumotlar uzatilmasa yoki yozma ogohlantirişdan keyin tölov öz vaqtida amalga oşirilmasa, stansiyalar şartnomada belgilangan tartibda demontaj qilinişi va qaytarib olinişi mumkin. Muddati ötgan qarzdorlik akseptsiz tartibda undiriladi.
Qarorda atmosfera havosi sifatiga salbiy ta’sir körsatuvçi yoqilğidan foydalanadigan boşqa tarmoqlardagi qozonxonalar uçun ham ekologik me’yorlarni belgilaş nazarda tutilgan.
Atrof-muhitga ta’sir körsatuvçi korxonalarni ekologik xavfsizlik darajasiga qarab “qizil”, “sariq” va “yaşil” toifalarga ajratiş rejalaştirilgan. Tegişli talablar qonunçilikda mustahkamlanadi.
Bundan taşqari, 2030 yil 1 yanvarga qadar Özbekistonda işlab çiqarilmaydigan, issiqxona xöjaliklarini taşkil etiş va modernizatsiya qiliş uçun möljallangan uskunalar importi bojxona bojidan ozod etiladi. Imtiyoz çang-gaz tozalaş uskunalari, energiya tejovçi qozonlar, kogeneratsiya qurilmalari, geotermal va quyoş energiyasidan foydalaniş uskunalari, çiqindilarni avtomatik monitoring qiliş tizimlari hamda ularning butlovçi qismlariga taalluqli böladi.
Filtratlarni qayta işlaş va suvdan takroran foydalaniş
Hujjatda issiqxonalarning isitiş tizimlaridagi filtrlarda hosil böladigan xavfli suyuq çiqindilar va gidroponika tizimlaridan çiqadigan oqova suvlar — filtratlarni tozalaş, keyinçalik ulardan texnik suv sifatida foydalaniş nazarda tutilgan.
2027 yil 1 yanvarga qadar Ohangaron tumanidagi ekosanoat zonasi hududida filtratlarni vaqtinça saqlaş uçun rezervuar quriş va uni foydalanişga topşiriş rejalaştirilgan. 2027 yil 1 iyunga qadar tanlov asosida ularni qayta işlaş bilan şuğullanadigan korxona-operator aniqlanadi.
Toşkent viloyati hokimligi joriy yilning 1 noyabriga qadar ekosanoat zonasidan yer uçastkasi ajratişi kerak.
Rezervuar qurilişi şaharsozlik normalari va qoidalariga rioya qilgan holda, loyiha hujjatlari asosida bosqiçma-bosqiç amalga oşirilişi mumkin.
Mulkçilik şaklidan qat’i nazar, barça issiqxona xöjaliklari hosil böladigan filtratlarni belgilangan tariflar böyiça tayinlangan operatorga topşirişi şart böladi.
Ekologiya qömitasi ma’lum qilişiça, issiqxona xöjaliklarini modernizatsiya qiliş zamonaviy tozalaş tizimlari, avtomatik monitoring va energiya samarador texnologiyalarni joriy etiş orqali Toşkent şahri hamda unga tutaş hududlarda havo sifatini yaxşilaşga xizmat qilişi kerak.
Idora ta’kidlaşiça, yangi çora-tadbirlardan maqsad tadbirkorlikni rivojlantiriş, resurslardan samarali foydalaniş va fuqarolarning qulay atrof-muhitga bölgan huquqi örtasidagi muvozanatni ta’minlaşdan iborat.
