Тошкент, Ўзбекистон (UzDaily.uz) — Ривожланаётган мамлакатларнинг жами ташқи қарзи 2025 йилда 5,5 фоизга ошиб, рекорд даражадаги 9,4 трлн долларга етди. Бу 2021 йилдан буён кузатилган энг тез ўсиш бўлиб, 2022–2024 йиллардаги ўртача кўрсаткичдан қарийб тўрт баравар юқори. Бу ҳақда Жаҳон банкининг 5 ноябрь куни эълон қилинган International Debt Report 2026 ҳисоботида маълум қилинди.
Қарз миқдорининг ўсишида асосий улуш хусусий кредиторлардан жалб қилинган маблағларга тўғри келди. Ривожланаётган мамлакатлар давлат тузилмалари томонидан чиқарилган облигациялар ҳажми қарийб 35 фоизга ошиб, 251 млрд долларга етди. Бу сўнгги беш йилдаги энг юқори кўрсаткич бўлиб, кўплаб давлатларнинг халқаро капитал бозорларига қайтганини кўрсатади.
Шу билан бирга, молиялаштириш имкониятлари қарз олиш шартлари яхшиланишига нисбатан тезроқ тикланди. Айниқса, энг заиф мамлакатлар қарзга хизмат кўрсатиш учун катта харажатларга дуч келмоқда. Халқаро тараққиёт ассоциацияси (IDA) имтиёзли молиялаштиришидан фойдаланиш ҳуқуқига эга давлатларда ташқи қарз 8,1 фоизга ошиб, 1,3 трлн долларни ташкил этди.
2025 йилда бундай мамлакатлар хусусий кредиторлар олдидаги янги мажбуриятлари бўйича ўртача йиллик 8,2 фоиз фоиз тўлади. Бу 1989 йилдан буён қайд этилган энг юқори кўрсаткичдир. Янги чиқарилган облигациялар бўйича фоиз ставкалари ўртача 9,4 фоизга етди. Расмий ва хусусий кредиторлардан қарз олиш қиймати ўртасидаги фарқ 2016 йилдаги 3,4 фоиз банддан 2025 йилда 5,5 фоиз бандгача кенгайди.
Таққослаш учун, фақат Халқаро тикланиш ва тараққиёт банки (ХТТБ) молиялаштиришидан фойдаланиш имкониятига эга давлатлар янги облигацияларини ўртача йиллик 5,5 фоиз ставкада жойлаштирган. Бир йил аввал бу кўрсаткич 5,8 фоизни ташкил этган эди.
Жаҳон миқёсида фоиз ставкалари юқори даражада сақланиб қолаётган бир шароитда қарз юки ҳам ортиб борди. 2025 йилда даромади паст ва ўртача бўлган мамлакатлар асосий қарз ва фоиз тўловлари учун 1,4 трлн доллар сарфлади. Бу бир йил аввалги кўрсаткичдан 1,9 фоизга кўп бўлиб, жами тўловлар кетма-кет бешинчи йил ўсганини англатади.
Облигация эгаларига тўланган маблағлар 363 млрд долларга етди. Бу қисман янги облигациялар чиқариш ҳисобига қарз мажбуриятларини қайта сотиб олиш ва муддатидан олдин сўндириш билан боғлиқ.
2022–2025 йилларда ривожланаётган мамлакатлар қарзга хизмат кўрсатиш учун янги жалб қилинган молиялаштириш ҳажмидан 436 млрд доллар кўпроқ маблағ тўлади. Бироқ 2025 йилда вазият ўзгарди: узоқ муддатли қарз оқимлари бўйича соф маблағ чиқими 2024 йилдаги 118 млрд доллардан 45 млрд долларлик соф маблағ киримига айланди.
Ташқи қарз динамикасига валюта курсларининг ўзгариши ҳам таъсир кўрсатди. Давлат қарзи ва давлат томонидан кафолатланган қарзнинг 303 млрд долларлик ўсишининг чорак қисмидан кўпроғи АҚШ долларининг заифлашиши билан изоҳланади. Бу бошқа валюталарда ифодаланган мажбуриятларнинг доллардаги қиймати ошишига олиб келди.
Жаҳон банки гуруҳининг бош статистиги ва ривожланиш маълумотлари бўйича директори Хайшан Фунинг баҳолашича, хусусий кредитлашнинг қайта тикланиши ривожланаётган мамлакатлар учун қўшимча имкониятлар яратмоқда. Бироқ бу қарз олиш ҳажми ва унга хизмат кўрсатиш харажатларини ҳам оширмоқда. Натижада кўплаб давлатларда ривожланиш ва ижтимоий соҳага узоқ муддатли инвестициялар киритиш учун мавжуд ресурслар қисқармоқда.
Жаҳон банки, шунингдек, 2026 йил бошида қарз олиш қиймати юқори бўлишига қарамай, халқаро облигациялар орқали молиялаштиришга бўлган талаб сақланиб қолганини қайд этди.
Август ойининг ўрталарига келиб, ўндан ортиқ мамлакат облигациялар чиқариш ҳажми бўйича 2025 йилнинг бутун давридаги кўрсаткичдан ошиб кетди. Айрим давлатлар эса халқаро капитал бозорларига қайта чиқди.
