Toşkent, Özbekiston (UzDaily.uz) — Toshkent havosidagi mayda dispersli PM2.5 zarrachalarining o‘rtacha konsentratsiyasi 2026 yil 1 yanvardan 19 oktyabrgacha o‘tgan yilning shu davriga nisbatan 28 foizga, PM10 zarrachalariniki esa 32 foizga kamaydi. Bu maʼlumotlar avtomatik monitoring stansiyalari orqali olingan.
Bu haqda 21 oktyabr kuni OAV uchun kontent tayyorlash markazida o‘tkazilgan brifingda Green University huzuridagi Ilmiy-tadqiqot gidrometeorologiya instituti direktori Doniyor Turgunov maʼlum qildi.
Kuz faslida farq yana-da yaqqol namoyon bo‘ldi. 1 sentyabrdan 19 oktyabrgacha PM2.5 zarrachalari konsentratsiyasi 28 foizga, PM10 zarrachalariniki esa 37 foizga kamaydi.
Oktyabr oyining dastlabki 19 kunida ushbu ko‘rsatkichlar mos ravishda 40 va 56 foizga pasaydi. O‘tgan yilning xuddi shu davrida AQI havo sifati indeksi 11 kun davomida “zararli” darajaga yetgan bo‘lsa, joriy yilda bunday kunlar kuzatilmadi. PM2.5 bo‘yicha havo sifati “o‘rtacha” yoki undan yaxshi deb baholangan kunlar soni 21 tadan 38 taga ko‘paydi.
Turg‘unov kuz faslida havoning ifloslanishidagi asosiy omil sifatida meteorologik sharoitlarni ko‘rsatdi. Kunduzgi yorug‘lik vaqti qisqaradi, yer esa tunda tez soviydi. Natijada yer yuzasiga yaqin qatlamda harorat inversiyasi yuzaga keladi. Bunda iliq havo qatlami yer yuzasidagi sovuq havoni go‘yo qoplab oladi.
Atmosferaning aralashish qatlami balandligi yozdagi 2–3 kilometrdan bir necha yuz metrgacha pasayadi, shamol susayadi va ifloslantiruvchi moddalar shahar ustida to‘planadi. Sibir antitsiklonining chekka qismida barqaror yuqori atmosfera bosimi bir necha kun davomida shunday vaziyatni saqlab turishi mumkin.
Yana bir omil — tabiiy chang. Markaziy Osiyo dunyodagi eng yirik chang kamarlaridan birida joylashgan. Kaspiybo‘yi hududlari, Qizilqum, Orolqum va Janubiy Balxash cho‘llaridan ko‘tarilgan chang butun mintaqada tarqaladi. Sentyabr va oktyabr oylari odatda quruq kelgani sababli tuproq changi havoga oson ko‘tariladi.
Jahon banki va Ekologiya qo‘mitasi tadqiqoti maʼlumotlariga ko‘ra, Toshkentda PM2.5 zarrachalari chiqindilarining yillik hajmida shamol orqali tarqaladigan changning ulushi 36 foizni tashkil etadi. Binolarni isitish 28 foiz, transport 16 foiz, sanoat esa 13 foiz ulushga ega. Qolgan qismi shahar changi va chiqindilarni yoqish hissasiga to‘g‘ri keladi.
Jahon bankining 2025 yilda eʼlon qilingan «Markaziy Osiyoda havo sifatini boshqarish» hisobotida qayd etilishicha, mintaqa shaharlarida tuproq va cho‘l changi PM2.5 zarrachalari taʼsirining yillik ko‘rsatkichida 20–50 foiz ulushga ega. Turkmanistonda bu ko‘rsatkich 80 foizdan oshadi.
Kuzda Toshkentda chang taʼsiri isitish mavsumida yoqilg‘i yoqish natijasida hosil bo‘ladigan chiqindilar bilan birga namoyon bo‘ladi.
Ifloslanish manbalarining o‘zaro nisbati PM2.5 zarrachalari namunalarining kimyoviy tarkibini tahlil qilish orqali aniqlangan. Namunalar poytaxtning Yunusobod, Olmazor va Mirzo Ulug‘bek tumanlarida olingan.
28 sentyabrdan 6 oktyabrgacha bo‘lgan davrda tabiiy chang ifloslanishning 52–78 foizini tashkil etgan, o‘rtacha ko‘rsatkich esa 64 foizga teng bo‘lgan. 13–14 oktyabr kunlari uning ulushi 47–52 foizni tashkil etdi.
Havo sifatini yaxshilash maqsadida bir qator chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda. Jumladan, 2025 yil 24 noyabrdagi PF-229-son Prezident farmoni bilan Maxsus komissiya tashkil etilgan.
