O‘zbekistonda 2,5 mln.dan ortiq fuqaro kredit olishga o‘ziga-o‘zi taqiq qo‘ygan. Bu himoyani qanday yoqish va bekor qilish mumkin
Kredit olishga o‘ziga-o‘zi taqiq qo‘yish xizmati sizning nomingizga yangi kreditlar rasmiylashtirilishini bepul bloklaydi — 2026-yil iyuliga kelib, undan 2,5 mln.dan ortiq kishi foydalangan.
Toshkent, O’zbekiston (UzDaily.uz) — Boshqa birovning nomiga kredit nafaqat o‘g‘irlangan pasport orqali rasmiylashtirilishi mumkin: ayrim hollarda shaxsiy ma’lumotlarning sizib chiqishi yoki bank xodimining ishonuvchanligi ham yetarli bo‘ladi. 2025-yil iyunidan boshlab O‘zbekiston fuqarolarida bunday imkoniyatni oldindan yopish — muammo yuzaga kelishini kutmasdan, o‘z nomiga kredit va mikrozaym olishni ixtiyoriy ravishda taqiqlash imkoniyati paydo bo‘ldi.
Mexanizm O‘zbekiston Respublikasining 2025-yil 4-martdagi O‘RQ-1043-son Qonuni bilan joriy etilgan, tegishli o‘zgartirishlar 2025-yil 6-iyundan kuchga kirgan. «Kredit-axborot tahliliy markazi» kredit byurosi MChJ ma’lumotlariga ko‘ra, xizmat tez ommalashmoqda: 2025-yil 1-iyul holatiga undan qariyb 33,1 ming kishi foydalangan bo‘lsa, 2025-yil 1-oktabrga kelib bu ko‘rsatkich qariyb 149,5 mingni, 2026-yil 1-yanvarda 438,3 mingni tashkil etgan. 2026-yil 1-iyul holatiga esa taqiqni yoqib qo‘yganlar soni 2,57 mln.dan oshgan — 1 497 389 nafar erkak va 1 076 637 nafar ayol. Bu bir yil ichida 77 barobardan ko‘proq o‘sishni anglatadi.
O‘ziga-o‘zi taqiq qanday ishlashi, uni qanday usullar orqali yoqish va bekor qilish mumkinligi, qaysi kreditlar bloklanishi va kimlar ushbu himoyadan hoziroq foydalanishi maqsadga muvofiqligini ko‘rib chiqamiz.
№1. Kredit rasmiylashtirishga o‘ziga-o‘zi taqiq nima va u qanday ishlaydi
O‘ziga-o‘zi taqiq — banklar va mikromoliya tashkilotlariga (MMT) sizning nomingizga yangi kreditlar, mikrozaymlar va kredit kartalarini rasmiylashtirishni ixtiyoriy ravishda taqiqlash imkonini beruvchi mexanizm. Taqiq faollashtirilgandan so‘ng ma’lumotlar kredit bitimini tuzish taqiqlangan shaxslar reyestriga kiritiladi va kredit tarixlari byurosiga ulangan barcha kreditorlar kredit berishdan oldin ushbu reyestrni tekshirishi shart.
Mexanizm O‘zbekiston Respublikasining 2025-yil 4-martdagi O‘RQ-1043-son Qonuni bilan joriy etilgan. Mazkur qonun «Kredit axboroti almashinuvi to‘g‘risida»gi Qonunga yangi 16-1-moddani — jismoniy shaxslar to‘g‘risidagi ma’lumotlarni kredit bitimini tuzish taqiqlangan shaxslar reyestriga kiritish haqidagi normani qo‘shgan. O‘zgartirishlar 2025-yil 6-iyundan kuchga kirgan.
Taqiq faollashtirilganidan boshlab kredit axboroti almashinuvi tizimiga ulangan har qanday moliyaviy tashkilotga kredit olish uchun yuborilgan so‘rovda avtomatik ravishda taqiq mavjudligi haqidagi belgi ko‘rinadi. Agar bank yoki MMT reyestrni chetlab o‘tib kredit rasmiylashtirsa, buning uchun javobgarlik nomidan foydalanilgan shaxsga emas, kreditorga yuklanadi.
- uqaro taqiqni faollashtirish uchun ariza beradi
- Kredit byurosi ma’lumotlarni kredit bitimini tuzish taqiqlangan shaxslar reyestriga kiritadi
- Banklar va MMTlar kredit rasmiylashtirish vaqtida reyestrni tekshirishi shart
- Agar shaxs reyestrda bo‘lsa, kredit olish uchun ariza avtomatik ravishda rad etiladi
№2. O‘ziga-o‘zi taqiqni qanday usullar orqali yoqish mumkin
O‘ziga-o‘zi taqiqni yoqishning eng oson usuli — my.gov.uz portali orqali (brauzer yoki mobil ilovada): u xizmatni ham yoqish, ham o‘chirish imkonini beradi. Bundan tashqari, taqiqni Davlat xizmatlari markaziga shaxsan murojaat qilib, shuningdek, faqat faollashtirish uchun «KATM» kredit byurosi xizmati orqali ham yoqish mumkin.
my.gov.uz portali istalgan joydan foydalanish mumkin bo‘lgan universal variant hisoblanadi. Unda «Kredit shartnomasini tuzishga taqiq qo‘yish yoki taqiqni bekor qilish» xizmati mavjud bo‘lib, u orqali taqiqni ham faollashtirish, ham bekor qilish mumkin. Avtorizatsiya OneID tizimi orqali amalga oshiriladi.
Qo‘shimcha imkoniyat sifatida «Kredit-axborot tahliliy markazi» kredit byurosi MChJning «KATM» nomi ostida ishlaydigan xizmatidan foydalanish mumkin. U mobil ilova va infokredit.uz sayti ko‘rinishida mavjud. U orqali faqat taqiqni faollashtirish mumkin, uni bu usulda bekor qilib bo‘lmaydi. Yana bir oflayn variant — pasport bilan Davlat xizmatlari markaziga (DXM) yoki «KATM» kredit byurosining ofisiga shaxsan murojaat qilish. U yerda har ikkala operatsiyani ham amalga oshirish mumkin. Barcha holatlarda xizmat bepul.
- my.gov.uz (brauzer va mobil ilovada) — faollashtirish va bekor qilish
- Davlat xizmatlari markazi — faollashtirish va bekor qilish
- «KATM» kredit byurosi (mobil ilova, infokredit.uz sayti yoki ofisga shaxsan murojaat qilish) — onlayn faollashtirish; ofisda taqiqni ham bekor qilish mumkin
№3. my.gov.uz orqali o‘ziga-o‘zi taqiqni qanday faollashtirish mumkin
my.gov.uz orqali o‘ziga-o‘zi taqiqni faollashtirish uchun OneID orqali avtorizatsiyadan o‘tish, «Kredit shartnomasini tuzishga taqiq qo‘yish yoki taqiqni bekor qilish» xizmatini topish va «Xizmatdan foydalanish» → «Faollashtirish» tugmalarini bosish kerak — taqiq qo‘shimcha tasdiqlarsiz avtomatik kuchga kiradi.
my.gov.uz saytini brauzer orqali yoki mobil ilovada oching (ilova Google Play va App Store’da mavjud). OneID tizimi orqali avtorizatsiyadan o‘ting. Agar akkauntingiz hali bo‘lmasa, uni id.egov.uz saytida pasport seriyasi va raqami orqali yaratish mumkin. Portalning qidiruv satriga «Kredit shartnomasini tuzishga taqiq qo‘yish yoki taqiqni bekor qilish» deb yozing va xizmat sahifasini oching.
«Xizmatdan foydalanish» tugmasini bosing, so‘ng «Faollashtirish» amalini tanlang. Tizim arizani avtomatik qayta ishlaydi va ma’lumotlarni reyestrga kiritadi — shaxsni ERI yoki shaxsan tashrif orqali qo‘shimcha tasdiqlash talab etilmaydi. Xizmat ko‘rsatilgani haqidagi elektron hujjatni faollashtirishdan so‘ng darhol yuklab olish mumkin.
- my.gov.uz saytini brauzerda yoki mobil ilovada ochish
- OneID orqali avtorizatsiyadan o‘tish
- «Kredit shartnomasini tuzishga taqiq qo‘yish yoki taqiqni bekor qilish» xizmatini topish
- «Xizmatdan foydalanish» → «Faollashtirish» tugmalarini bosish
- Zarur bo‘lsa, elektron tasdiqlovchi hujjatni yuklab olish
№4. O‘ziga-o‘zi taqiq qaysi kreditlarni bloklaydi, qaysilariga ta’sir qilmaydi
O‘ziga-o‘zi taqiq kredit axboroti almashinuvi tizimiga ulangan barcha kreditorlarda yangi iste’mol kreditlari, onlayn qarzlar, MMT mikrozaymlari, kredit kartalari, bo‘lib-bo‘lib to‘lash xizmatlari va lizing rasmiylashtirilishini bloklaydi. U amaldagi kreditlar hamda bevosita jismoniy shaxslar yoki tanishlardan olingan qarzlarga ta’sir qilmaydi.
O‘ziga-o‘zi taqiq amaldagi majburiyatlarni bekor qilmaydi: avval rasmiylashtirilgan kreditlar, kredit kartalari va bo‘lib-bo‘lib to‘lash bo‘yicha to‘lovlarni odatdagi tartibda davom ettirish kerak — taqiq faqat yangi arizalarga nisbatan qo‘llanadi. Kredit axboroti almashinuvi tizimiga ulanish banklar va MMTlar uchun majburiy bo‘lgani sababli, cheklov amalda kredit bozorining deyarli barcha rasmiy ishtirokchilariga tatbiq etiladi.
Rasmiy moliyaviy tashkilotlar orqali emas, masalan, tanishlar yoki xususiy shaxslardan olingan qarzlar o‘ziga-o‘zi taqiq doirasiga kirmaydi, chunki bunday bitimlar kredit tarixlari byurolari orqali o‘tmaydi.
- Bloklanadi: banklardagi iste’mol kreditlari
- MMTlarning onlayn qarzlari va mikrokreditlari
- Kredit kartalari
- Moliyaviy kompaniyalarning bo‘lib-bo‘lib to‘lash xizmatlari va lizing
- Bloklanmaydi: amaldagi kreditlar va xususiy shaxslardan olingan qarzlar
№5. O‘ziga-o‘zi taqiqni qanday bekor qilish va buni necha marta amalga oshirish mumkin
O‘ziga-o‘zi taqiqni my.gov.uz orqali (brauzer yoki mobil ilovada), shuningdek, Davlat xizmatlari markazida yoki «KATM» kredit byurosining ofisida shaxsan murojaat qilib bekor qilish mumkin — «KATM» ilovasi yoki sayti orqali esa mustaqil ravishda faqat taqiqni faollashtirish mumkin. Qonunga ko‘ra, ariza kredit byurosi tomonidan olingan zahoti reyestrga darhol kiritiladi; qonunda taqiqni necha marta faollashtirish yoki bekor qilish mumkinligi bo‘yicha cheklov belgilanmagan.
my.gov.uz orqali taqiqni bekor qilish uchun o‘sha «Kredit shartnomasini tuzishga taqiq qo‘yish yoki taqiqni bekor qilish» xizmatini oching va «Faolsizlantirish» amalini tanlang. «Kredit axboroti almashinuvi to‘g‘risida»gi Qonunning 16-1-moddasiga ko‘ra, taqiqni bekor qilish haqidagi ariza ham, uni o‘rnatish haqidagi ariza kabi, kredit byurosi tomonidan olingan zahoti reyestrga darhol kiritiladi. 2025-yilda xizmat ishga tushirilgani haqidagi avvalgi xabarlarda taqiqni bekor qilish uchun ikki ish kunigacha muddat ko‘rsatilgan edi. Bu baho qonunda ma’lumotlarni darhol kiritish haqidagi to‘g‘ridan-to‘g‘ri norma bilan farq qiladi. Shu sababli qonun matniga tayanish lozim.
Qonunda taqiqni o‘rnatish va bekor qilish ixtiyoriy hamda bepul amal sifatida belgilangan, biroq bunday murojaatlar soniga cheklov qo‘yilmagan. Ya’ni qonun taqiqni qayta-qayta faollashtirish va bekor qilishni taqiqlamaydi.
№6. O‘ziga-o‘zi taqiq buzilganida banklar qanday javobgarlikka tortiladi
Qonun banklar, nobank kredit tashkilotlari va MMT sifatida faoliyat yurituvchi to‘lov tashkilotlariga kredit bitimini tuzishdan oldin o‘ziga-o‘zi taqiq reyestrini tekshirmasdan kredit bitimi tuzishni to‘g‘ridan-to‘g‘ri taqiqlaydi. Agar bitim taqiqni chetlab o‘tgan holda rasmiylashtirilsa, uning huquqiy oqibatlari uchun javobgarlik ma’lumotlaridan foydalanilgan shaxsga emas, kreditorga yuklanadi.
«Kredit axboroti almashinuvi to‘g‘risida»gi Qonunning 16-1-moddasiga ko‘ra, banklar, nobank kredit tashkilotlari va MMT sifatida faoliyat yurituvchi to‘lov tashkilotlariga muayyan shaxsda taqiq mavjud yoki mavjud emasligi haqidagi ma’lumotlarni reyestrdan olmasdan kredit bitimini tuzish taqiqlanadi. Agar kreditor ushbu talabni buzib, reyestrda bo‘lgan shaxsning ishtirokisiz yoki xabarisiz bitim tuzsa, bunday bitimning huquqiy oqibatlari uchun javobgarlik kreditorga yuklanadi.
Shuningdek, qonunda 5 000 BHMgacha jarima — qariyb 1,875 mlrd so‘m — alohida nazarda tutilgan. Biroq ushbu sanksiya Markaziy bank tomonidan kredit byurolarining o‘z faoliyatidagi qonunbuzarliklari, masalan, reyestrni yuritish tartibiga rioya qilmaslik yoki byuro xizmatlari iste’molchilarining huquqlarini buzganlik uchun qo‘llanadi. U o‘ziga-o‘zi taqiqni chetlab o‘tgan holda muayyan kredit rasmiylashtirilgani uchun bank yoki MMTga bevosita qo‘llanadigan jarima emas. Banklar va MMTlarga nisbatan qonunda umumiyroq — «bitimning huquqiy oqibatlari uchun javobgarlik» — formulasi ishlatilgan va aynan shu buzilish uchun belgilangan jarima miqdori ko‘rsatilmagan.
- Banklar va MMTlar kredit berishdan oldin o‘ziga-o‘zi taqiq reyestrini tekshirishi shart
- Qoidabuzarlik uchun bitimning huquqiy oqibatlari bo‘yicha javobgarlik nazarda tutilgan (qonunning 16-1-moddasi)
- 1,875 mlrd so‘mgacha jarima qonunda alohida — banklar uchun emas, kredit byurolari uchun nazarda tutilgan
№7. Kimlar o‘ziga-o‘zi taqiqni yoqishni ko‘rib chiqishi kerak
O‘ziga-o‘zi taqiq, ayniqsa, chet elda yashaydigan yoki tez-tez xorijga chiqadigan, pasportini yo‘qotgan, yoshi katta qarindoshlarini telefon firibgarligidan himoya qilmoqchi bo‘lgan yoki amaldagi kreditini to‘lashga e’tibor qaratib, yangi qarz olishni istamaydiganlar uchun dolzarb.
Arizani dunyoning istalgan nuqtasidan my.gov.uz orqali topshirish mumkin — buning uchun faqat OneID tizimidan foydalanish imkoniyati bo‘lishi kerak. Bu xorijga ishlash yoki uzoq muddatli xizmat safariga ketgan va O‘zbekistondagi moliyaviy operatsiyalarni shaxsan nazorat qila olmaydiganlar uchun qulay. Xuddi shu mantiq pasport yo‘qolgan yoki o‘g‘irlangan holatga ham tegishli: yangi hujjat rasmiylashtirilguniga qadar o‘ziga-o‘zi taqiq boshqa birovning nomingizga kredit rasmiylashtirish imkoniyatini cheklaydi.
Alohida toifa — «hisob xavfsizligini tekshirish» bahonasida harakat qiladigan firibgarlardan yoshi katta qarindoshlarini himoya qilmoqchi bo‘lganlar, shuningdek, amaldagi kreditini to‘layotgan va eski qarzni to‘liq yopmaguncha yangi qarz olish imkoniyatini ongli ravishda istisno qilmoqchi bo‘lganlar.
- Chet elda yashaysiz yoki tez-tez xorijga chiqasiz
- Pasportingizni yo‘qotdingiz yoki u o‘g‘irlandi
- Yoshi katta qarindoshlaringizni firibgarlardan himoya qilmoqchisiz
- Amaldagi kreditingizni to‘layapsiz va yangi qarz olishni rejalashtirmayapsiz