Toşkent, Özbekiston (UzDaily.uz) — Turkiyada ötayotgan BMTning Iqlim özgarişi töğrisidagi hadli konvensiyasi Tomonlar konferensiyasining 31-sessiyasida (COP31) jahon yetakçilari energetik ötişni jadallaştiriş, iqlimga oid moliyalaştirişni kengaytiriş va mamlakatlarni global isiş oqibatlaridan himoya qiliş masalalarini muhokama qilmoqda. Elektr energiyasiga talab ortib borayotgani, suv resurslari çeklangani va iqtisodiyotni iqlim özgarişiga moslaştiriş zarurati fonida uşbu muzokaralar Özbekiston uçun alohida ahamiyat kasb etadi.
11-noyabr kunining asosiy voqealaridan biri COP31 Yetakçilar sammitining oçilişi böldi. Unda BMT Boş kotibi Antoniu Guterriş davlatlarni iqlim böyiça majburiyatlardan ularni amalda bajarişga ötişga çaqirdi.
Uning sözlariga köra, 2025-yilda dunyo böyiça issiqxona gazlari çiqindilari rekord darajaga yetgan, amaldagi milliy rejalar esa global isişni Parij bitimida nazarda tutilgan 1,5 °C çegarasida uşlab turiş uçun yetarli emas.
Guterriş uşbu harorat çegarasidan oşib ketiş muqarrar bölib borayotganini, biroq bu holatning davomiyligi va kölami hamon davlatlarning harakatlariga boğliqligini taʼkidladi.
Iqlim özgarişi suv resurslari, qişloq xöjaligi va energetika infratuzilmasiga bosimni kuçaytirayotgan Markaziy Osiyo uçun masala nafaqat çiqindilarni kamaytiriş, balki iqtisodiyotlarning yangi iqlim şaroitlariga moslaşiş qobiliyatini oşirişdan ham iborat.
Iqlimni moliyalaştiriş: global maqsadlardan real investitsiyalarga
Rivojlanayotgan mamlakatlarda iqlimga oid çora-tadbirlarni moliyalaştiriş COP31 kun tartibidagi asosiy masalalardan biri bölib qolmoqda.
Yetakçilar sammitida sözga çiqqan Antoniu Guterriş 2035-yilgaça 1,3 trillion AQŞ dollari miqdoridagi mablağni safarbar etiş böyiça global maqsadni real moliyaviy oqimlarga aylantiriş zarurligini taʼkidladi. Şuningdek, u rivojlangan davlatlarni 2035-yilgaça har yili kamida 300 milliard AQŞ dollari ajratiş böyiça majburiyatlarini bajarişga hamda iqlim özgarişiga moslaşişni moliyalaştiriş hajmini kamida uç baravar oşiriş yuzasidan aniq rejalar işlab çiqişga çaqirdi.
BMT Boş kotibi toza energetikaga yönaltirilayotgan investitsiyalar notekis taqsimlanayotganiga eʼtibor qaratdi. U keltirgan maʼlumotlarga köra, Xitoydan taşqaridagi rivojlanayotgan mamlakatlarda dunyo aholisining qariyb uçdan ikki qismi yaşaydi, biroq uşbu davlatlarga toza energetika sohasidagi global investitsiyalarning beşdan bir qismidan ham kamroği töğri keladi. Şu bilan birga, bunday mamlakatlarning aksariyatida qarz mablağlarini jalb qiliş xarajatlari ikki-uç baravar yuqori.
Özbekiston uçun uzoq muddatli moliyalaştiriş imkoniyatlari prinsipial ahamiyatga ega. Elektr tarmoqlarini modernizatsiya qiliş, qayta tiklanuvçi energetikani rivojlantiriş, suğoriş samaradorligini oşiriş va iqlim taʼsirlariga çidamli infratuzilmani barpo etiş katta hajmdagi investitsiyalarni talab qiladi.
Biroq xalqaro miqyosda eʼlon qilingan moliyaviy maqsadlar mablağlar alohida mamlakatlarga avtomatik ravişda ajratilişini anglatmaydi. Muzokaralarning amaliy ahamiyati qanday moliyalaştiriş mexanizmlari kelişib olinişi, kredit va grantlar qançalik qulay şartlarda taqdim etilişi hamda rivojlanayotgan iqtisodiyotlar uşbu vositalardan foydalana olişiga boğliq böladi.
Elektrlaştiriş: 2035-yilga möljallangan yangi global maqsad
COP31ning yana bir ustuvor yönalişi transport, sanoat va binolarda elektr energiyasidan foydalanişni kengaytirişdan iborat.
10-noyabr kuni ötkazilgan qöşma matbuot anjumanida konferensiya rahbariyati Global Electrification Pledge — «35 by 35» taşabbusini taqdim etdi. Uşbu taşabbus 2035-yilgaça jahon yakuniy energiya isteʼmolida elektr energiyasining uluşini hozirgi 23 foizdan 35 foizga yetkazişni nazarda tutadi.
COP31 muzokaralari raisi Kris Bouen mazkur maqsadga erişiş uçun elektrlaştiriş surʼatlarini tört baravardan köproq tezlaştiriş zarurligini taʼkidladi. Uning sözlariga köra, konferensiya iştirokçilari tegişli qoidalarni COP31ning yakuniy qarorida qanday aks ettiriş mumkinligini ham muhokama qilmoqda.
BMTning Iqlim özgarişi töğrisidagi hadli konvensiyasi ijroçi kotibi Saymon Stiell toza energetikaga ötişning iqtisodiy afzalliklariga eʼtibor qaratdi. Qayta tiklanuvçi energiya manbalari böyiça xalqaro agentlik (IRENA) maʼlumotlariga tayanib, u bugungi kunda qayta tiklanuvçi energetika sohasidagi yirik loyihalarning 90 foizi qazib olinadigan yoqilğiga asoslangan muqobil loyihalarga nisbatan arzonroq ekanini bildirdi.
Özbekiston uçun elektrlaştiriş böyiça global kun tartibi quyoş va şamol elektr energiyasi işlab çiqariş hajmlarini kengaytiriş, energiyani saqlaş tizimlarini rivojlantiriş va elektr tarmoqlarini modernizatsiya qiliş nuqtayi nazaridan dolzarbdir.
Şu bilan birga, elektr stansiyalarining örnatilgan quvvatini oşiriş energetik ötişning faqat bir qismidir. Elektr tarmoqlarining turli manbalardan işlab çiqarilgan energiyani qabul qiliş imkoniyati, yuklamani muvozanatlaş, energiya samaradorligini oşiriş va elektr taʼminoti işonçliligini taʼminlaş ham kam ahamiyatga ega emas.
«35 by 35» global maqsadi hozirça Özbekiston uçun alohida milliy majburiyat belgilanganini anglatmaydi. Şunga qaramay, uşbu taşabbus kelgusi ön yillikda investitsiya ustuvorliklari va texnologiyalar rivojiga taʼsir körsatişi mumkin bölgan xalqaro energetika siyosati yönalişini aks ettiradi.
Suv xavfsizligi va iqlim özgarişiga moslaşiş
Energetik ötiş bilan bir qatorda, COP31 rahbariyati global isiş oqibatlariga moslaşiş masalalariga ham katta eʼtibor qaratmoqda.
COP31 prezidenti Murat Kurum iqlim özgarişiga moslaşiş, şuningdek, yöqotişlar va zararlar masalalari konferensiyaning iqlim kun tartibida markaziy örin egallaşi kerakligini bildirdi.
Antoniu Guterriş esa aholini qurğoqçilik, suv toşqinlari va boşqa iqlim xavflaridan himoya qiliş, erta ogohlantiriş tizimlari qamrovini kengaytiriş hamda milliy moslaşuv rejalarining yangi avlodini işlab çiqişni qöllab-quvvatlaşga çaqirdi.
Uşbu vazifalarning dolzarbligini 9-noyabr kuni Antaliyada Jahon meteorologiya taşkiloti (WMO) tomonidan taqdim etilgan yangi maʼlumotlar ham tasdiqlaydi.
Taşkilotning dastlabki baholaşlariga köra, 2026-yilning yanvar–sentabr oylarida örtaça global harorat sanoatlaşuvdan oldingi davr darajasidan taxminan 1,47 °C yuqori bölgan. WMO, şuningdek, sönggi 12 yil kuzatuvlar tarixidagi eng issiq yillar bölganini maʼlum qildi.
Özbekiston uçun haroratning kötarilişi suv tanqisligi kuçayişi, suğorişga bölgan ehtiyoj ortişi va infratuzilmaga qöşimça yuklama tuşişi xavflari bilan bevosita boğliq.
Markaziy Osiyo suv resurslarining transçegaraviy xususiyati alohida ahamiyatga ega. Suv taʼminoti barqarorligi nafaqat suvni tejaş böyiça milliy çoralarga, balki mintaqaviy hamkorlik, gidrometeorologik prognozlar sifati va mamlakatlarning uzoq davom etadigan qurğoqçilikka birgalikda javob qaytariş imkoniyatlariga ham boğliq.
Bunday şaroitda iqlim özgarişiga moslaşiş uçun xalqaro moliyalaştiriş suğoriş tizimlarini modernizatsiya qiliş, suv tejovçi texnologiyalarni joriy etiş, suv resurslari monitoringini takomillaştiriş va erta ogohlantiriş mexanizmlarini rivojlantirişga yordam berişi mumkin.
Biroq bunday loyihalarni amalga oşiriş uçun xalqaro hamkorlarning moliyaviy majburiyatlarigina emas, balki natijalari aniq körsatkiçlar asosida baholanadigan milliy dasturlar ham zarur.
Özbekiston COP31dan qanday manfaat körişi mumkin?
Özbekiston uçun Antaliyadagi muzokaralarning amaliy ahamiyati bir-biri bilan boğliq bir neça yönaliş orqali belgilanadi.
Birinçisi — mamlakatning qarz yukini haddan taşqari oşirmagan holda uzoq muddatli infratuzilma loyihalarini amalga oşiriş imkonini beradigan şartlarda iqlim moliyalaştirişidan foydalaniş.
Ikkinçisi — çiqindilarni kamaytiriş va taşqi xavflarga çidamlilikni oşiriş bilan bir vaqtda elektr energiyasiga ortib borayotgan talabni qondira oladigan energetika tizimini rivojlantiriş.
Uçinçisi — iqlim özgarişiga moslaşiş, avvalo, suv resurslarini boşqariş, qişloq xöjaligi va aholini ekstremal ob-havo hodisalaridan himoya qiliş sohalarida xalqaro kömakni kengaytiriş.
Nihoyat, Markaziy Osiyo uçun iqlim muzokaralari mintaqaviy ahamiyatga ham ega. Harorat rejimining özgarişi, suv resurslarining mavjudligi va energetika rivoji özaro çambarças boğliq. Şu sababli uşbu masalalar alohida milliy strategiyalar doirasidan taşqariga çiqadigan muvofiqlaştirilgan yeçimlarni talab qiladi.
Ayni paytda COP31 davom etmoqda va muzokaralarning yakuniy natijalari hali aniqlanmagan. Taqdim etilgan taşabbuslar va konferensiya rahbariyatining bayonotlari işning asosiy yönalişlarini belgilaydi, biroq ular iştirokçi davlatlar tomonidan kelişilgan qarorlarning örnini bosa olmaydi.
Özbekiston uçun COP31 samaradorligining asosiy mezoni yangi xalqaro bayonotlar soni emas, balki ularni mamlakatning suv va energetika xavfsizligini mustahkamlaydigan qulay moliyalaştiriş imkoniyatlari, texnologik hamkorlik va aniq loyihalarga aylantiriş imkoniyati böladi.
Kamila Fayziyeva, Antaliya, UzDaily uçun
