Toşkent, Özbekiston (UzDaily.uz) — O‘zbekistonda ichimliklar uchun ishlatiladigan plastik va shisha butilkalar, shuningdek, alyuminiy bankalarga nisbatan majburiy depozit tizimini joriy etish taklif qilindi.
Tashabbus «Chiqindilar to‘g‘risida»gi qonunning yangi tahriri loyihasi bilan bog‘liq. Bu haqda 20 oktyabr kuni Oliy Majlis Qonunchilik palatasi majlisida Ekologiya va iqlim o‘zgarishi milliy qo‘mitasi raisining o‘rinbosari Iskandar Qutbiddinov maʼlum qildi.
Qutbiddinovning so‘zlariga ko‘ra, amaldagi tizim qadoqlarni alohida yig‘ish uchun yetarli iqtisodiy rag‘bat yaratmayapti.
«Ixtiyoriy tartib amaliyotga joriy etilmagan, bunday chiqindilarni qayta ishlash darajasi esa pastligicha qolmoqda — atigi 6,2 foiz», — dedi u. Uning taʼkidlashicha, ishlab chiqaruvchilar va savdo tashkilotlariga zarur infratuzilmani yaratish uchun bosqichma-bosqich o‘tish davri berilishi kerak.
Depozit tizimida tovar narxiga qadoq uchun garov puli ham qo‘shiladi. Xaridor bo‘sh idishni qabul qilish punktiga topshirgach, ushbu pulni qaytarib oladi.
Yevropaning bir qator mamlakatlarida butilkalar do‘konlar ichida yoki ularning yonida o‘rnatilgan maxsus avtomatlar orqali qabul qilinadi. Yig‘ilgan qadoqlar keyinchalik qayta ishlashga yuboriladi.
Qo‘mita ushbu tizim chiqindilarni alohida yig‘ishni rag‘batlantirishi, qayta ishlash uchun xomashyo hajmini oshirishi va atrof-muhit ifloslanishini kamaytirishga yordam berishini kutmoqda.
Majlisda garov puli miqdori qancha bo‘lishi, tizim operatori kim bo‘lishi, idishlarni qaysi joylarga topshirish mumkinligi va yangi qoidalar qachon kuchga kirishi aniqlashtirilmadi. Majburiy depozit tizimi qonun loyihasida aynan qay tarzda mustahkamlangani ham hozircha nomaʼlum.
O‘zbekistonda shunga o‘xshash mexanizm sinovdan o‘tkazilmoqda. Sentyabr oyida Chiqindilarni boshqarish va sirkulyar iqtisodiyotni rivojlantirish agentligi Norvegiyaning TOMRA kompaniyasi bilan hamkorlikda idishlarni fandomatlar orqali qabul qilish bo‘yicha pilot loyihani ishga tushirdi. Birinchi avtomatlar 23 sentyabr kuni Toshkent shahri va Surxondaryo viloyatida ishlay boshladi.
Topshirilgan har bir butilka yoki banka uchun 150 so‘m hisoblanadi. Bu mablag‘ni Click orqali elektron hamyonga olish yoki xayriyaga yo‘naltirish mumkin. Depozit tizimidan farqli ravishda, hozirda aholi xarid vaqtida garov puli to‘lamasdan mukofot oladi.
Qonunning yangi tahriri ayrim turdagi tovarlar va qadoqlardan hosil bo‘ladigan chiqindilar uchun ishlab chiqaruvchilar hamda import qiluvchilarning masʼuliyatini ham kengaytiradi.
Belgilangan hollarda utilizatsiya yig‘imini undirish taklif etilmoqda. Qutbiddinovning so‘zlariga ko‘ra, bu chiqindilar hosil bo‘lishini kamaytirishi, qayta ishlashni rag‘batlantirishi hamda ishlab chiqaruvchilar va import qiluvchilarni chiqindilarni boshqarish xarajatlarini qoplashga jalb etishi kerak.
Qo‘mita maʼlumotlariga ko‘ra, 2025 yilda O‘zbekistonda 15,1 million tonna maishiy chiqindi hosil bo‘lgan, biroq ularning atigi 5,2 foizi saralangan. Mamlakatda chiqindilarni alohida yig‘ishni ularni qayta ishlash korxonalariga yetkazish bilan bog‘laydigan yagona tizim hozircha mavjud emas.
Qonun loyihasi to‘qqizta bob va 60 ta moddadan iborat. Qadoqlarni qayta ishlashdan tashqari, hujjat chiqindilarni xavflilik darajasi bo‘yicha tasniflashni tartibga soladi hamda davlat organlari va operatorlarning masʼuliyatini aniqlashtiradi. Shuningdek, chiqindixonalar va chiqindilarni qayta yuklash stansiyalariga nisbatan yangi talablarni joriy etadi hamda sohani moliyalashtirish tartibini o‘zgartiradi.
Idishlarni depozit tizimi orqali qaytarish mexanizmi avvalroq, 2023 yil 31 maydagi Prezident qarori bilan istiqbolli innovatsion loyihalar ro‘yxatiga kiritilgan edi.
2025 yil yanvar oyida Ekologiya vazirligi alkogolsiz ichimliklar ishlab chiqaruvchilarini plastik qadoqlarning 50 foizini 2026 yilgacha, 75 foizini 2027 yilgacha va 100 foizini 2028 yilgacha qayta ishlashga majburlashni taklif qilgan edi. Ushbu ko‘rsatkichlar yangi qonun loyihasiga kiritilgan-kiritilmagani majlisda aniqlashtirilmadi.
Qonunchilik palatasi hujjatni 20 oktyabr kuni birinchi o‘qishda maʼqulladi. Yangi qoidalar kuchga kirishi uchun qonun loyihasi keyingi qonunchilik bosqichlaridan o‘tishi kerak.
\
