Тошкент, Ўзбекистон (UzDaily.uz) — Ўзбекистонда экстремистик ташкилотларда иштирок этиш, тақиқланган материаллар ва рамзларни тайёрлаш ҳамда тарқатиш учун қўшимча жиноий ва маъмурий жавобгарлик чоралари жорий этилди.
Шунингдек, экстремистик ташкилотлар ва материалларнинг очиқ электрон реестрини ташкил этиш, экстремистик хусусиятдаги жиноятлар учун судланган шахсларга нисбатан чекловлар белгилаш кўзда тутилган.
Тегишли ўзгартиришлар 2026 йил 2 ноябрдаги ЎРҚ-1185-сонли қонун билан мустаҳкамланган. Lex.uz Қонунчилик маълумотлари миллий базасига кўра, ҳужжат 3 ноябрдан кучга кирган.
Жиноят кодексига киритилган ўзгартиришларга мувофиқ, экстремистик, сепаратистик, фундаменталистик ва бошқа тақиқланган ташкилотларда иштирок этганлик учун беш йилдан ўн йилгача озодликдан маҳрум қилиш жазоси белгиланди.
Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодексга киритилган ўзгартиришлар эса экстремизм, сепаратизм ва диний мутаассибликни тарғиб қилувчи, шунингдек, оммавий тартибсизликлар, фуқароларни зўравонлик билан кўчиришга чақирувчи ёки аҳолини қўрқитишга қаратилган материалларни тарқатиш мақсадида тайёрлаш ёхуд сақлаш учун санкцияларни белгилайди.
Экстремистик ва террористик ташкилотларнинг атрибутикаси ҳамда рамзларини тарқатиш, шунингдек, уларни намойиш этиш мақсадида тайёрлаш ёки сақлаш учун ҳам маъмурий жавобгарлик назарда тутилган.
Фуқаролар учун жарима миқдори 50 баравардан 100 бараваргача базавий ҳисоблаш миқдорини (БҲМ), мансабдор шахслар учун эса 100 баравардан 150 бараваргача БҲМни ташкил этади. Мансабдор шахсларга нисбатан 15 суткагача маъмурий қамоқ жазоси ҳам қўлланилиши мумкин. Барча кўрсатилган ҳолатларда ҳуқуқбузарлик предмети мусодара қилинади.
Бундан ташқари, қонунчиликдаги «диний экстремизм» атамаси «экстремизм» тушунчасига алмаштирилди.
Экстремистик ташкилотлар ва материалларнинг электрон реестри
Адлия вазирлиги экстремистик ташкилотлар, материаллар ва манбаларнинг очиқ электрон реестрини юритади. Ушбу реестр вазирликнинг расмий веб-сайтига жойлаштирилади.
Реестрга экстремистик фаолиятга алоқадорлиги сабабли фаолияти тўхтатилган ташкилотлар, экстремистик деб топилган ташкилотлар, шундай мақом берилган материаллар, шунингдек, экстремистик материаллар бир йил давомида икки ва ундан ортиқ марта мунтазам жойлаштирилган ҳамда тарқатилган интернет-ресурслар ва бошқа электрон манбалар киритилади.
Материаллар ёки манбаларни экстремистик деб топиш тартиби тегишли илтимосномаларни кўриб чиқишни назарда тутади.
Ваколатли давлат органлари эксперт хулосаси билан бирга илтимосномаларни Бош прокуратурага юборади. Ҳужжатлар текширилганидан сўнг бош прокурор ёки унинг ўринбосари материаллар ёхуд манбаларни экстремистик деб топиш тўғрисидаги ариза билан Олий судга мурожаат қилиши мумкин. Якуний қарорни суд қабул қилади.
Судланган шахслар учун чекловлар ва ижтимоий мослашув
Қонун экстремистик хусусиятдаги жиноятларда айбдор деб топилган шахслар учун чекловларни жорий этади. Судланганлик ҳолати тугаллангунига ёки олиб ташлангунига қадар уларга маърифий ва журналистик фаолият билан шуғулланиш, психологик ёрдам кўрсатиш, оммавий ахборот воситаларини таъсис этиш, шунингдек, оммавий тадбирлар ўтказиш учун рухсатнома олиш тақиқланади.
Психологик ёрдам кўрсатиш фаолиятига нисбатан ҳам алоҳида чекловлар белгиланган. Суд томонидан муомалага лаёқатсиз ёки муомала лаёқати чекланган деб топилган шахслар, шунингдек, қасддан содир этилган жиноят учун судланганлиги олиб ташланмаган ёки тугалланмаган фуқаролар бундай фаолият билан шуғуллана олмайди.
Шу билан бирга, қонунда экстремистик хусусиятдаги жиноятлар учун судланган шахсларни ижтимоий мослаштириш чоралари ҳам назарда тутилган. Улар ижтимоий, ҳуқуқий, тиббий ва психологик ёрдам кўрсатиш, таълим олиш, касбий тайёргарликдан ўтиш ва ишга жойлашишга кўмаклашишни ўз ичига олади.
Мослашув дастурлари жазони ўташ даврида ҳам, озодликка чиққандан кейин ҳам қўлланилади. Озодликдан маҳрум қилиш жойларида маҳкумларнинг экстремистик қарашлардан воз кечишига қаратилган индивидуал ижтимоий-психологик дастурлардан фойдаланиш режалаштирилган.
Озодликка чиққандан кейин фуқароларни қўллаб-қувватлаш билан реабилитация ва ижтимоий мослашув марказлари шуғулланади. Бу ишлар индивидуал дастурлар асосида амалга оширилади ва бир йилдан ортиқ давом этиши мумкин эмас.
