Toşkent, Özbekiston (UzDaily.uz) — Özbekiston Markaziy banki banklararo UZONIA indikatoriga boğlangan özgaruvçan foiz stavkali kreditlar va depozitlarni joriy etiş böyiça takliflar işlab çiqişni rejalaştirmoqda. Uşbu taşabbus 2027–2029 yillarga möljallangan pul-kredit siyosatining asosiy yönalişlari loyihasiga kiritilgan. Bu haqda regulyator hujjatida ma’lum qilingan.
Taklif etilayotgan instrumentlar pul bozoridagi foiz stavkalari özgarişining banklar va ularning mijozlariga ta’sirini tezlaştirişi kerak. Hozirda Markaziy bank asosiy stavkasining özgarişi tijorat banklarining kredit va depozit stavkalari avtomatik ravişda qayta körib çiqilişiga olib kelmaydi.
Yangi kreditlar va omonatlar böyiça foiz stavkalari jalb qilingan mablağlar qiymati, raqobat, risklarni baholaş va boşqa omillarni hisobga olgan holda özgaradi. Bank mahsulotlarini bozor indikatoriga boğlaş pul qiymatidagi özgarişlarni kreditlaş şartlari va depozit şartnomalarida tezkorroq aks ettiriş imkonini beradi.
Özgaruvçan foiz stavkali mahsulotlar qanday işlaydi?
Bunday mahsulotlar böyiça foiz stavkasi şartnoma amal qiliş muddati davomida oldindan kelişilgan formula asosida özgarişi mumkin. Masalan, bank kredit stavkasini UZONIA körsatkiçi va belgilangan qat’iy ustama yiğindisi sifatida belgilaşi mumkin.
Indikator pasayganda qarz oluvçining foiz xarajatlari kamayişi mumkin. Aksinça, indikator kötarilsa, kreditga xizmat körsatiş qimmatlaşadi.
Materialda şartli misol sifatida UZONIA stavkasi 14 foiz va bank ustamasi 5 foiz bandi miqdorida bölişi keltirilgan. Bunday holatda yakuniy stavka yillik 19 foizni taşkil etadi. Agar indikator 12 foizga tuşsa, şartnomaning boşqa şartlari özgarmagan taqdirda, stavka 17 foizgaça pasayadi.
Xuddi şunday mexanizm depozitlarga ham qöllanilişi mumkin. Biroq loyihada hozirça stavkalarni qayta körib çiqiş davriyligi, ustamalar miqdori, şuningdek, uşbu instrumentlar qöllaniladigan kredit va omonat turlari belgilanmagan.
Regulyator qanday risklarni hisobga olmoqda?
Markaziy bank foiz stavkalarining keskin özgarişi qarz oluvçilarning öz majburiyatlariga xizmat körsatiş qobiliyatiga ta’sir qilişi mumkinligidan ogohlantirmoqda. Şu sababli yangi instrumentlarni bosqiçma-bosqiç va ehtiyotkorlik bilan joriy etiş rejalaştirilgan.
Tijorat banklari uçun foiz risklarini boşqariş böyiça öquv seminarlari taşkil etiş közda tutilgan.
Bozor stavkalari oşgan taqdirda, qarz oluvçilar qarzga xizmat körsatiş xarajatlari köpayişiga duç kelişi mumkin. Bunday özgarişlarga uzoq muddatli kreditlar va qarz yuki yuqori bölgan korxonalarning qarzlari ayniqsa sezgir bölişi mumkin.
Şu bilan birga, bozor stavkalarining pasayişi özgaruvçan foiz stavkali kreditlar böyiça tölovlarni kamaytirişi mumkin. Buning uçun tegişli mexanizm şartnomaning dastlabki şartlarida nazarda tutilgan bölişi kerak.
«Banklar va bank faoliyati töğrisida»gi qonunning 62-moddasiga muvofiq, banklar tuzilgan şartnomalar şartlarini bir tomonlama özgartiriş huquqiga ega emas. Uşbu çeklov kreditlar böyiça foiz stavkalari, ularni belgilaş tartibi hamda depozit stavkalariga ham taalluqli.
Şunday qilib, UZONIA indikatoriga boğlaşning özi banklarga amaldagi şartnomalar şartlarini özboşimçalik bilan qayta körib çiqiş huquqini bermaydi.
UZONIA nima?
UZONIA (Uzbek Overnight Index Average) — Özbekiston tijorat banklari örtasida milliy valyutadagi qisqa muddatli qarz oliş qiymatini ifodalovçi indikator.
Markaziy bank asosiy stavkasini regulyator boşqaruvi belgilasa, UZONIA amalda tuzilgan banklararo bitimlar asosida hisoblanadi.
2025 yil avgustidan boşlab indikatorni hisoblaşda bir kunlik muddatga tuziladigan ta’minlangan REPO operatsiyalari ham inobatga olinadi. Bunday bitimlar banklar örtasida davlat qimmatli qoğozlaridan foydalangan holda amalga oşiriladi.
Kunlik körsatkiçdan taşqari, UZONIAning 7, 30, 90 va 180 kunlik qiymatlari ham e’lon qilinadi. Ular stavkadagi jamğarilgan özgarişni hisobga olgan holda hisoblanadi. Ma’lumotlar Markaziy bankning rasmiy veb-saytida joylaştiriladi.
Markaziy bank foiz svoplari bozorini rivojlantirmoqçi
Foiz risklarini boşqariş instrumentlarini rivojlantiriş doirasida regulyator tijorat banklarining operatsion tizimlariga bunday risklarni har kuni baholaş va hisobga oliş mexanizmlarini joriy etişni ham rejalaştirmoqda.
Bundan taşqari, valyuta birjasining banklararo savdo platformasida UZONIAga boğlangan foiz svoplari böyiça kunlik indikativ kotirovkalar e’lon qilinişini ta’minlaş közda tutilgan.
Foiz svopi tomonlarga foiz tölovlarini, masalan, qat’iy va özgaruvçan stavkalar böyiça tölovlarni özaro almaşiş imkonini beradi. Bunday instrument qarz oliş qiymati özgarişi bilan boğliq risklarni boşqarişda qöllaniladi.
Markaziy bank tijorat banklari uçun uslubiy qöllanmalar tayyorlaş va foiz risklarini boşqariş böyiça öquv seminarlari ötkazişni ham rejalaştirmoqda.
Hozirda Markaziy bankning asosiy stavkasi yillik 14 foizni taşkil etadi. 2026 yil 4 noyabrdagi yiğilişda regulyator içki talabning yuqoriligi va inflyatsion risklar saqlanib qolayotganini qayd etib, stavkani özgarişsiz qoldirdi.