Toşkent, Özbekiston (UzDaily.uz) — Xalqaro reyting agentligi Fitç Ratings Özbekiston respublika tovar-xomaşyo birjasi (UZEX)ning xorijiy va milliy valyutalardagi uzoq muddatli reytinglarini B dan B+ darajaga kötardi. Reytinglar böyiça prognoz “Barqaror” darajada belgilandi.
Qaror 2026 yil 13 noyabrda e’lon qilindi. Agentlik reytingning oşirilişini birjaning kontragentlar bilan boğliq risklari tarkibi yaxşilangani hamda Özbekistondagi operatsion muhit mustahkamlangani bilan izohladi.
Şu bilan birga, UZEX reytinglari birjaning likvid aktivlari katta qismini özi bilan boğliq Trustbank bankida jamlagani sababli çeklanganligiça qolmoqda.
Biznes modeli va bozordagi örni
Fitç bahosi UZEXning mustaqil kredit qobiliyatiga asoslangan bölib, davlat yoki aksiyadorlar tomonidan körsatilişi mumkin bölgan yordamni hisobga olmaydi.
Agentlik birjaning asosan komissiya daromadlariga tayanadigan, risk darajasi past biznes modelini qayd etdi. Boşqa ijobiy omillar qatorida korporativ qarzning yöqligi, yuqori rentabellik, Özbekistonda tovar savdosi va birja infratuzilmasi bozorida yetakçi örin egallaşi keltirilgan.
Fitç bahosiga köra, UZEX hissasi mamlakatdagi tovar birja savdolari aylanmasining 90 foizidan ortiğini taşkil etadi. Birjaning bozordagi mavqei bozorlarni liberallaştiriş, jumladan, xomaşyo tovarlari savdosi va davlat xaridlarida birja mexanizmlarini kengaytiriş hisobiga mustahkamlanmoqda.
Şu bilan birga, agentlik UZEX biznesining mutlaq kölami hali ham kiçikligini ta’kidlagan. Birja faoliyati yirik moliyaviy taşkilotlar, birinçi navbatda, banklar bilan taqqoslaganda, moliya bozorining ança tor segmentini qamrab oladi.
Foydalilik va operatsion samaradorlik
Birja operatsion daromadlarining asosiy manbai savdo va kliring xizmatlari uçun olinadigan komissiyalar bölib qolmoqda. 2025 yilda ular yalpi tuşumning 57 foizini taşkil etgan. 2024 yilda bu körsatkiç 61 foiz bölgan.
Ayni paytda birja hisob raqamlaridagi katta miqdordagi pul qoldiqlari tufayli foizli daromadlarning ahamiyati ortib bormoqda.
EBITDA böyiça tuzatilgan marja 2024 yildagi 88 foizdan 2025 yilda 90 foizga kötarildi. Fitç buni operatsiyalar hajmining ösişi, foizli daromadlarning köpayişi va asosan avtomatlaştirilgan biznes modelining kengaytiriş imkoniyatlari bilan boğlamoqda.
Birja davlat xaridlarini taşkil etişdan ham qöşimça daromad oladi. Agentlik savdo aylanmasi yana-da oşişi va qöşimça xarajatlar nisbatan past darajada qolişi hisobiga yuqori rentabellik saqlanib qolişini kutmoqda.
Trustbankda mablağlarning jamlanişi
Kredit reytingini çeklab turgan asosiy omil UZEX likvid aktivlarining katta qismi birjaning özaro boğliq tomoni va yirik aksiyadori bölgan xususiy aksiyadorlik Trustbank bankida joylaştirilganidir.
2025 yil oxirida UZEXning banklardagi mablağlari qoldiğining qariyb 76 foizi Trustbank hissasiga töğri kelgan. Fitç ta’kidlaşiça, birja 2023 yildan buyon mablağlarni joylaştirişni bosqiçma-bosqiç diversifikatsiya qilib kelmoqda, biroq ularning bir bankda jamlaniş darajasi yuqoriligiça qolmoqda.
Agentlik bahosiga köra, favqulodda yordamni hisobga olmaganda, Trustbank defolti ehtimoli yuqori darajada UZEX defoltiga ham olib kelişi mumkin.
Pul mablağlari va qisqa muddatli, foydalaniş çeklangan pul mablağlari birja aktivlarining qariyb 97 foizini taşkil etadi. Mijozlar tomonidan kiritilgan ta’minot böyiça majburiyatlar töliq pul mablağlari bilan qoplangan.
Şu bilan birga, UZEX korporativ qarzga ega emas. Bu qarz yuki va qayta moliyalaştiriş bilan boğliq risklarni çeklaydi. Fitç birjaning agentlik biznes modeli uçun kapitallaşuv darajasini yetarli deb hisoblaydi, çunki bu model balansdan katta miqdorda foydalanişni talab qilmaydi.
Davlat kömagi va risklarni boşqariş
Davlat UZEX aksiyalarining 40 foiziga egalik qiladi, birja esa iqtisodiy siyosat doirasida ayrim vazifalarni bajaradi. Biroq Fitç reytingni belgilaşda davlat tomonidan favqulodda yordam körsatilişi ehtimolini hisobga olmaydi.
Agentlik hukumat birjaning barça moliyaviy majburiyatlarini öz zimmasiga olmasdan ham uning asosiy vazifalarini saqlab qolişi mumkin, deb hisoblaydi.
Fitç savdo kontragentlari bilan boğliq risklarni nazorat qiliş tizimi hali nisbatan sodda ekanini ham qayd etgan. Biroq agentlik modeli majburiyatlarni bajarmaslik va bozor narxlarining özgarişi bilan boğliq töğridan-töğri risklarni sezilarli darajada çeklaydi.
Sönggi yillarda birja IT resurslari va zaxira infratuzilmasiga investitsiya kiritdi. Agentlik bahosiga köra, savdo hajmlari ortişi va mahsulotlar murakkablaşişi barobarida uşbu sarmoyalar operatsion risklarni boşqariş tizimini mustahkamlaşi kerak.
Reytingni qayta körib çiqiş şartlari
Fitç kontragentlar bilan boğliq risklar sezilarli darajada oşgan taqdirda, ayniqsa, mablağlar moliyaviy holati zaifroq banklarda joylaştirilsa, UZEX reytingini pasaytirişi mumkin. Biznes körsatkiçlarining jiddiy yomonlaşişi yoki birja kapitali va likvidligini sezilarli darajada kamaytiradigan yirik zararlar ham reyting pasaytirilişiga asos bölişi mumkin.
Mablağlarning bir bankda jamlaniş darajasi sezilarli kamayişi va ularning moliyaviy barqaror banklar örtasida kengroq taqsimlanişi reyting oşirilişiga olib kelişi mumkin.
Birjaning davlat siyosatidagi roli kuçayişi va davlat tomonidan favqulodda yordam körsatilişi ehtimoli ortişi ham qöşimça ijobiy omil bölişi mumkin. Biroq Fitç bunday özgariş yuz berişini kutmayapti.
Alohida ravişda, agentlik UZEXga korporativ boşqaruv tuzilmasi mezoni böyiça ESG bahosini 5 darajasida berdi. Bu baho birjaning Trustbankka yuqori darajada boğliqligi va unda pul mablağlarining jamlanişi bilan boğliq risklarni aks ettiradi.