Тошкент, Ўзбекистон (UzDaily.uz) — Стэнфорд университети америкалик иқтисодчиси Роберт Э. Холл ва Колумбия университети иқтисодчиси Майкл Вудфорд 2026 йил учун Альфред Нобель хотирасига бағишланган иқтисодий фанлар бўйича мукофот лауреатлари бўлдилар. Швеция Қироллик фанлар академияси уларга «Макроиқтисодий барқарорлаштиришнинг микроиқтисодий асослари учун» мукофотини топширди.
Олимларнинг тадқиқотлари алоҳида уй хўжаликлари ва компанияларнинг қарорлари умумий иқтисодиётга қандай таъсир кўрсатишини баҳолаш имконини берувчи макроиқтисодий моделларнинг ривожланишига ҳисса қўшди. Ушбу моделлар бюджет-солиқ ва пул-кредит сиёсатининг ўз вақтида қўлланиладиган чоралари иқтисодий таназзулни қандай юмшатиши ва иқтисодиётнинг ҳаддан ташқари тез ўсишини қандай чеклашини таҳлил қилишга ёрдам беради.
Иқтисодиёт даврий равишда ривожланиб, юксалиш ва пасайиш босқичларини бошдан кечиради. Рецессия даврида ҳукуматлар фоиз ставкаларини пасайтириш ва бюджет тақчиллигини ошириш орқали иқтисодий фаолликни рағбатлантириши мумкин. Иқтисодиёт ҳаддан ташқари тез ўсганида эса, аксинча, фаолликни чеклашга қаратилган чоралар қўлланилади.
1970-йиллардаги нефть инқирозлари, юқори инфляция ва ишсизлик анъанавий кейнсчилик моделларининг бир қатор самарадорлик жиҳатларини шубҳа остига қўйди. Шу шароитда Холл ва Вудфорд микроиқтисодий тамойилларга таянадиган ҳамда бозор иштирокчиларининг хатти-ҳаракатларини ҳисобга оладиган ёндашувнинг ривожланишига ҳисса қўшдилар.
Бундай моделларнинг муҳим хусусияти шундаки, уй хўжаликлари ва компаниялар келажакка оид кутилмаларини ҳисобга олган ҳолда қарор қабул қиладилар. Одамлар истеъмол ва жамғарма ўртасида танлов қилишда истиқболларни баҳолайдилар, компаниялар эса нархларни белгилашда келгуси шароитларни ҳисобга оладилар. Шу сабабли ҳукуматлар ва марказий банкларнинг иқтисодий сиёсат бўйича режалаштирилаётган чора-тадбирлар ҳақидаги баёнотлари бозор иштирокчиларининг кутилмалари ва қарорларига таъсир кўрсатиши мумкин.
Иқтисодий фанлар бўйича мукофотни бериш қўмитаси раиси Йон Хасслернинг таъкидлашича, лауреатларнинг тадқиқотлари бутун дунёдаги марказий банклар ва ҳукуматлар фойдаланадиган моделлар учун назарий асос яратди. Ушбу ишланмалар энергетика инқирозлари ва истеъмол харажатларининг кескин ўзгариши каби иқтисодий силкинишларнинг эҳтимолий оқибатларини баҳолашга ёрдам беради.
Роберт Э. Холл 1943 йилда Калифорния штатидаги Пало-Алто шаҳрида туғилган. У 1967 йилда Массачусетс технология институтида фалсафа доктори илмий даражасини олган. Холл Стэнфорд университетида профессор бўлиб ишлайди.
Майкл Вудфорд 1955 йилда Массачусетс штатидаги Чикопи шаҳрида туғилган. У 1983 йилда Массачусетс технология институтида фалсафа доктори илмий даражасини олган. Айни пайтда Вудфорд Нью-Йоркдаги Колумбия университети профессори ҳисобланади.
Мукофот миқдори 12 миллион Швеция кронасини ташкил этади. Эълонга кўра, ушбу сумма икки лауреат ўртасида тенг тақсимланади.
1739 йилда ташкил этилган Швеция Қироллик фанлар академияси фан тараққиётига кўмаклашиш ва унинг жамиятдаги ўрнини мустаҳкамлашга хизмат қилувчи мустақил ташкилот ҳисобланади. Академия табиий фанлар ва математикага алоҳида эътибор қаратади.
