Тошкент, Ўзбекистон (UzDaily.uz) — 2026 йилги Тинчлик бўйича Нобель мукофоти ҳуқуқшунос ва инсон ҳуқуқлари ҳимоячиси Наванетхем «Нави» Пиллэйга халқаро ҳуқуқ-тартиботни мустаҳкамлаш, тинчликни илгари суриш ҳамда ҳарбий жиноятлар, инсониятга қарши жиноятлар ва геноцид учун жавобгарликни таъминлашга қўшган ҳиссаси учун берилди. Бу ҳақда 9 октябрь куни Норвегия Нобель қўмитаси маълум қилди.
Қўмита баёнотида қайд этилишича, Пиллэй умумэътироф этилган ҳуқуқий тамойилларни изчил ҳимоя қилиб, алоҳида жасорат ва қатъият намоён этган. У ўз фаолияти давомида халқаро одил судловни ривожлантириш ва оғир жиноятлар учун жазосиз қолиш ҳолатларига қарши курашишда иштирок этган.
Пиллэй апартеид даврида Жанубий Африканинг Дурбан шаҳрида тамил келиб чиқишига эга ҳинд оиласида туғилган. У ҳуқуқшунос бўлиб етишди ва тизимли камситиш, ирқий сегрегация ҳамда ижтимоий четлатишга қарши курашди. Унинг фаолияти йўналишлари қаторига Нельсон Мандела каби апартеидга қарши курашган шахсларни ҳимоя қилиш ва халқаро суд жараёнларида иштирок этиш ҳам кирган.
Пиллэй ўз фаолияти давомида Жанубий Африка Олий суди, Руанда бўйича Халқаро жиноий трибунал ва Халқаро жиноий суд судьяси сифатида ишлаган. Шунингдек, у БМТнинг Инсон ҳуқуқлари бўйича олий комиссари лавозимини эгаллаган, кейинчалик эса БМТнинг Фаластиннинг босиб олинган ҳудудидаги вазиятни текшириш бўйича мустақил халқаро комиссиясига раҳбарлик қилган. Бундан ташқари, у Мьянма геноцидда айбланаётган иш бўйича БМТ Халқаро судидаги жараёнда иштирок этмоқда.
Халқаро одил судловнинг роли
Норвегия Нобель қўмитаси таъкидлашича, Пиллэйнинг фаолияти халқаро ҳуқуқ имкониятларини кенгайтириш ва одил судлов институтларини мустаҳкамлашга хизмат қилган. Қўмита баҳосига кўра, унинг иши суд механизмлари зўравонликнинг олдини олиш ва айбдорларни жавобгарликка тортишда муҳим ўрин тутиши мумкинлигини кўрсатган.
Унинг фаолиятидаги муҳим воқеалардан бири Руанда бўйича Халқаро жиноий трибуналдаги иши бўлди. Суд жараёнлари давомида трибунал номусга тегиш ва жинсий зўравонлик инсониятга қарши жиноятлар ҳамда геноцид сифатида таснифланиши мумкинлигини тан олди. Пиллэй, шунингдек, айбланувчига фақат тарғибот тарқатгани учун геноцидга ундаш айблови биринчи марта қўйилган ишда муҳим роль ўйнади.
Қўмита қайд этишича, Пиллэй халқаро ҳуқуқга риоя этилиши учун алоҳида шахслар ва давлатларнинг жавобгарлиги тамойилини изчил ҳимоя қилиб келган. Баёнотда таъкидланишича, унинг мустақиллиги, профессионаллиги ва қатъияти Пиллэйни халқаро одил судлов соҳасидаги энг ҳурматли ҳуқуқшунослардан бирига айлантирган.
Тинчлик асоси сифатида халқаро ҳуқуқ
Қарорни асослар экан, Норвегия Нобель қўмитаси низоларнинг олдини олишда халқаро ҳуқуқнинг тарихий аҳамиятини эслатди. Низоларни ҳуқуқий механизмлар орқали ҳал қилиш ғояси 125 йил аввал Тинчлик бўйича Нобель мукофоти таъсис этилганидан бери муҳим мавзу бўлиб келган.
Иккинчи жаҳон урушидан кейин халқаро ҳуқуқ тизими, жумладан, БМТ институтларининг ташкил этилиши туфайли кенгайди. Кейинги ўн йилликларда ҳуқуқий тартибга солишнинг қўшимча механизмлари пайдо бўлди, совуқ уруш тугаганидан сўнг эса бу жараён тезлашди.
Шу билан бирга, қўмита ҳали ҳам ҳал этилмаган зиддиятлар мавжудлигини таъкидлади: йирик давлатлар кўпинча жавобгарликдан қочган, халқаро ҳуқуқнинг амалда қўлланилиши эса вазият ва низо иштирокчиларига боғлиқ бўлган. Шунга қарамай, дипломатия, халқаро шартномалар ва суд жараёнлари таҳдидлар ҳамда қуролли зўравонликка муқобил восита бўлиб хизмат қилишда давом этмоқда.
Қўмита баҳосига кўра, урушлар ва низолар сони ортиб бораётган шароитда халқаро ҳуқуқ тинчлик ва хавфсизликни таъминлашнинг зарур шартига айланди. Халқаро институтларга босим ўтказиш ва куч ишлатиш сиёсатига ўтиш барқарорлик, ишонч ва тинч-тотув яшаш имкониятларига путур етказади.
Пиллэйга мукофот бериш орқали қўмита миллий ва халқаро даражада қонун устуворлигининг аҳамиятини таъкидлашга интилмоқда. Баёнотда қайд этилишича, барқарор тинчлик адолатни талаб қилади, ҳуқуқий институтлар эса ўзбошимчаликнинг олдини олиш ва қоидабузарликлар учун жавобгарликни таъминлашга ёрдам беради.
Қўмита судьялар ва халқаро суд муассасалари дуч келаётган босимга ҳам эътибор қаратди. Баёнотда таъкидланишича, бундай шароитда одил судлов мустақиллигини ҳимоя қилаётган инсонларнинг жасорати, узоқни кўра билиши ва қатъияти айниқса муҳимдир.
Қўмита фикрича, Нави Пиллэйнинг фаолияти инсон қадр-қиммати ва халқаро ҳуқуқий тамойилларни изчил ҳимоя қилиш намунасидир. Унинг иши низоларни тинч йўл билан ҳал қилиш асоси сифатида халқаро ҳуқуқ-тартиботни қўллаб-қувватлаш ва мустаҳкамлаш зарурлигини эслатади.
Хулоса қилиб, Норвегия Нобель қўмитаси Пиллэйнинг адолат ва инсон қадр-қимматига содиқлиги янада тинч дунё қуришга интилаётганлар учун илҳом манбаи бўлиши мумкинлигини таъкидлади.
