Тошкент, Ўзбекистон (UzDaily.uz) — Швеция Қироллик Фанлар академияси 2026 йилги Нобель кимё мукофотини француз кимёгари Анри Б. Каган ва япониялик олим Кенсо Соига асимметрик органик синтезда ночизиқли эффектлар ва автокатализни кашф этгани учун берди.
Лауреатлар кимёвий реакцияларда молекулаларнинг икки кўзгули шаклидан бирининг устун даражада мустақил равишда ҳосил бўлиши қандай юз бериши мумкинлигини тушунтиришга ёрдам берган тадқиқотлари учун мукофотланди. Бу ҳақда Швеция Қироллик Фанлар академиясининг 2026 йил 7 октябрдаги матбуот релизида маълум қилинди.
Айрим молекулалар, жумладан аминокислоталар, бир-бирининг кўзгудаги акси ҳисобланган икки хил кўринишда мавжуд бўлади. Бунда тирик организмлар, асосан, уларнинг фақат бир кўринишидан фойдаланади. Кимёвий тизимларнинг бундай хусусияти гомохираллик деб аталади ва узоқ вақт давомида олимлар учун ечилмаган муаммолардан бири бўлиб келган.
Бир молекуланинг икки кўзгули шаклини ҳосил қилиши мумкин бўлган оддий кимёвий реакцияларда, одатда, ҳар икки вариант деярли тенг миқдорда пайдо бўлади. Бироқ шакллардан бирини устун даражада олиш, хусусан, дори воситаларини яратишда катта аҳамиятга эга. Чунки бир хил молекуланинг турли кўзгули вариантлари тирик организмлар билан турлича ўзаро таъсирлашиши мумкин.
Анри Каган 1986 йилда кимёвий реакцияларни бошқаришнинг янги усулини аниқлаб, бу йўналишдаги биринчи муҳим қадамни ташлади. Унинг ёндашуви аввал имконсиз деб ҳисобланган даражадан анча юқори миқдорда молекуланинг кўзгули шаклларидан бирининг ортиқча ҳосил бўлишини таъминлаш имконини берди.
Кейинги муҳим босқич Кенсо Соининг тадқиқотлари билан боғлиқ. У 1995 йилда гомохиралликка олиб келиши мумкин бўлган биринчи кимёвий реакцияни тасвирлаган ишини эълон қилди. 2003 йилда олим реакция натижасида мумкин бўлган икки кўзгули вариантдан фақат биттаси ҳосил бўлишини намойиш этишга муваффақ бўлди.
Нобель кимё қўмитасининг баҳолашича, Каган ва Соининг ишлари гомохираллик қандай қилиб ўз-ўзидан юзага келиши мумкинлигини кўрсатишга ёрдам берди. Уларнинг кашфиётлари дори воситаларини ишлаб чиқаришда қўлланиладиган кимёвий реакцияларни ишлаб чиқиш учун ҳам аҳамиятга эга.
Анри Б. Каган 1930 йилда Франциянинг Булонь-Бийанкур шаҳрида туғилган. У 1960 йилда Коллеж де Франсда PhD даражасини олган ва собиқ Париж-Жануб университетининг фахрий профессори ҳисобланади.
Кенсо Сои 1950 йилда Япониянинг Хиросима шаҳрида туғилган. У 1979 йилда Токио университетида PhD даражасини олган ва Токио Фан университетининг фахрий профессори ҳисобланади.
2026 йилги Нобель кимё мукофотининг миқдори 12 миллион швед кронасини ташкил этади. Лауреатлар ушбу маблағни тенг тақсимлаб олади.
Швеция Қироллик Фанлар академияси 1739 йилда ташкил этилган. Академия илм-фанни ривожлантириш ва унинг жамиятдаги ролини мустаҳкамлаш билан шуғулланувчи мустақил ташкилот бўлиб, табиий фанлар ва математикага алоҳида эътибор қаратади.
