Тошкент, Ўзбекистон (UzDaily.uz) — Халқаро рейтинг агентлиги Fitch Ratings Ўзбекистон республика товар-хомашё биржаси (UZEX)нинг хорижий ва миллий валюталардаги узоқ муддатли рейтингларини B дан B+ даражага кўтарди. Рейтинглар бўйича прогноз «Барқарор» даражада белгиланди.
Қарор 2026 йил 13 ноябрда эълон қилинди. Агентлик рейтингнинг оширилишини биржанинг контрагентлар билан боғлиқ рисклари таркиби яхшилангани ҳамда Ўзбекистондаги операцион муҳит мустаҳкамлангани билан изоҳлади.
Шу билан бирга, UZEX рейтинглари биржанинг ликвид активлари катта қисмини ўзи билан боғлиқ Trustbank банкида жамлагани сабабли чекланганлигича қолмоқда.
Бизнес модели ва бозордаги ўрни
Fitch баҳоси UZEXнинг мустақил кредит қобилиятига асосланган бўлиб, давлат ёки акциядорлар томонидан кўрсатилиши мумкин бўлган ёрдамни ҳисобга олмайди.
Агентлик биржанинг асосан комиссия даромадларига таянадиган, риск даражаси паст бизнес моделини қайд этди. Бошқа ижобий омиллар қаторида корпоратив қарзнинг йўқлиги, юқори рентабеллик, Ўзбекистонда товар савдоси ва биржа инфратузилмаси бозорида етакчи ўрин эгаллаши келтирилган.
Fitch баҳосига кўра, UZEX ҳиссаси мамлакатдаги товар биржа савдолари айланмасининг 90 фоизидан ортиғини ташкил этади. Биржанинг бозордаги мавқеи бозорларни либераллаштириш, жумладан, хомашё товарлари савдоси ва давлат харидларида биржа механизмларини кенгайтириш ҳисобига мустаҳкамланмоқда.
Шу билан бирга, агентлик UZEX бизнесининг мутлақ кўлами ҳали ҳам кичиклигини таъкидлаган. Биржа фаолияти йирик молиявий ташкилотлар, биринчи навбатда, банклар билан таққослаганда, молия бозорининг анча тор сегментини қамраб олади.
Фойдалилик ва операцион самарадорлик
Биржа операцион даромадларининг асосий манбаи савдо ва клиринг хизматлари учун олинадиган комиссиялар бўлиб қолмоқда. 2025 йилда улар ялпи тушумнинг 57 фоизини ташкил этган. 2024 йилда бу кўрсаткич 61 фоиз бўлган.
Айни пайтда биржа ҳисоб рақамларидаги катта миқдордаги пул қолдиқлари туфайли фоизли даромадларнинг аҳамияти ортиб бормоқда.
EBITDA бўйича тузатилган маржа 2024 йилдаги 88 фоиздан 2025 йилда 90 фоизга кўтарилди. Fitch буни операциялар ҳажмининг ўсиши, фоизли даромадларнинг кўпайиши ва асосан автоматлаштирилган бизнес моделининг кенгайтириш имкониятлари билан боғламоқда.
Биржа давлат харидларини ташкил этишдан ҳам қўшимча даромад олади. Агентлик савдо айланмаси янада ошиши ва қўшимча харажатлар нисбатан паст даражада қолиши ҳисобига юқори рентабеллик сақланиб қолишини кутмоқда.
Trustbankда маблағларнинг жамланиши
Кредит рейтингини чеклаб турган асосий омил UZEX ликвид активларининг катта қисми биржанинг ўзаро боғлиқ томони ва йирик акциядори бўлган хусусий акциядорлик Trustbank банкида жойлаштирилганидир.
2025 йил охирида UZEXнинг банклардаги маблағлари қолдиғининг қарийб 76 фоизи Trustbank ҳиссасига тўғри келган. Fitch таъкидлашича, биржа 2023 йилдан буён маблағларни жойлаштиришни босқичма-босқич диверсификация қилиб келмоқда, бироқ уларнинг бир банкда жамланиш даражаси юқорилигича қолмоқда.
Агентлик баҳосига кўра, фавқулодда ёрдамни ҳисобга олмаганда, Trustbank дефолти эҳтимоли юқори даражада UZEX дефолтига ҳам олиб келиши мумкин.
Пул маблағлари ва қисқа муддатли, фойдаланиш чекланган пул маблағлари биржа активларининг қарийб 97 фоизини ташкил этади. Мижозлар томонидан киритилган таъминот бўйича мажбуриятлар тўлиқ пул маблағлари билан қопланган.
Шу билан бирга, UZEX корпоратив қарзга эга эмас. Бу қарз юки ва қайта молиялаштириш билан боғлиқ рискларни чеклайди. Fitch биржанинг агентлик бизнес модели учун капиталлашув даражасини етарли деб ҳисоблайди, чунки бу модель балансдан катта миқдорда фойдаланишни талаб қилмайди.
Давлат кўмаги ва рискларни бошқариш
Давлат UZEX акцияларининг 40 фоизига эгалик қилади, биржа эса иқтисодий сиёсат доирасида айрим вазифаларни бажаради. Бироқ Fitch рейтингни белгилашда давлат томонидан фавқулодда ёрдам кўрсатилиши эҳтимолини ҳисобга олмайди.
Агентлик ҳукумат биржанинг барча молиявий мажбуриятларини ўз зиммасига олмасдан ҳам унинг асосий вазифаларини сақлаб қолиши мумкин, деб ҳисоблайди.
Fitch савдо контрагентлари билан боғлиқ рискларни назорат қилиш тизими ҳали нисбатан содда эканини ҳам қайд этган. Бироқ агентлик модели мажбуриятларни бажармаслик ва бозор нархларининг ўзгариши билан боғлиқ тўғридан-тўғри рискларни сезиларли даражада чеклайди.
Сўнгги йилларда биржа IT ресурслари ва захира инфратузилмасига инвестиция киритди. Агентлик баҳосига кўра, савдо ҳажмлари ортиши ва маҳсулотлар мураккаблашиши баробарида ушбу сармоялар операцион рискларни бошқариш тизимини мустаҳкамлаши керак.
Рейтингни қайта кўриб чиқиш шартлари
Fitch контрагентлар билан боғлиқ рисклар сезиларли даражада ошган тақдирда, айниқса, маблағлар молиявий ҳолати заифроқ банкларда жойлаштирилса, UZEX рейтингини пасайтириши мумкин. Бизнес кўрсаткичларининг жиддий ёмонлашиши ёки биржа капитали ва ликвидлигини сезиларли даражада камайтирадиган йирик зарарлар ҳам рейтинг пасайтирилишига асос бўлиши мумкин.
Маблағларнинг бир банкда жамланиш даражаси сезиларли камайиши ва уларнинг молиявий барқарор банклар ўртасида кенгроқ тақсимланиши рейтинг оширилишига олиб келиши мумкин.
Биржанинг давлат сиёсатидаги роли кучайиши ва давлат томонидан фавқулодда ёрдам кўрсатилиши эҳтимоли ортиши ҳам қўшимча ижобий омил бўлиши мумкин. Бироқ Fitch бундай ўзгариш юз беришини кутмаяпти.
Алоҳида равишда, агентлик UZEXга корпоратив бошқарув тузилмаси мезони бўйича ESG баҳосини 5 даражасида берди. Бу баҳо биржанинг Trustbankка юқори даражада боғлиқлиги ва унда пул маблағларининг жамланиши билан боғлиқ рискларни акс эттиради.