Тошкент, Ўзбекистон (UzDaily.uz) —Мустақил Ўзбекистонда ўтказилган биринчи аҳолини рўйхатга олишнинг якуний натижаларига кўра, 2026 йил 15 январь ҳолатида мамлакатда доимий яшовчи аҳоли сони 39 047 321 кишини ташкил этган. Бу аввалги жорий ҳисоб-китоб кўрсаткичидан 810,6 минг кишига ёки 2,1 фоизга кўп. Бу ҳақда Миллий статистика қўмитасига таяниб, «Газета» хабар берди.
Натижалар 13 ноябрь куни бўлиб ўтган матбуот анжуманида тақдим этилди. Аҳолини рўйхатга олишдан олдин статистика органлари 1 январь ҳолатига аҳоли сонини 38,24 млн киши деб баҳолаган эди.
Миллий статистика қўмитаси раисининг ўринбосари Зоҳиджон Зияев тафовутни аввалги умумий аҳолини рўйхатга олиш тадбири 1989 йилда, СССР даврида ўтказилгани билан изоҳлади. Шундан бери аҳоли сони туғилиш, ўлим ва миграция бўйича маъмурий маълумотлар асосида ҳисоблаб келинган.
1989 йилда Ўзбекистонда қарийб 19,9 млн киши яшаган. Охирги икки рўйхатга олиш тадбири орасидаги 37 йил давомида аҳоли сони деярли икки баравар кўпайган. 1979 йилги рўйхатга олиш натижаларига кўра, аҳоли 15,4 млн, 1970 йилда 11,8 млн, 1959 йилда эса 8,1 млн кишини ташкил этган. 1939 йилда республикада 6,3 млн, 1926 йилда 5,3 млн, 1897 йилда эса 3,9 млн аҳоли ҳисобга олинган.
Шаҳар аҳолиси аввалги ҳисоб-китобдан кўпроқ
Энг катта ўзгариш шаҳар аҳолисининг улушида кузатилди: бу кўрсаткич 50,9 фоиздан 54,5 фоизгача, яъни 3,6 фоиз пунктга ошди. Шаҳарларда 21,28 млн, қишлоқ жойларда эса 17,77 млн киши яшайди. Уларнинг сони ўртасидаги фарқ 3,51 млн кишини ташкил этади.
Миллий статистика қўмитасида таъкидланишича, бу аввалги баҳоларнинг аниқлаштирилиши бўлиб, қишлоқлардан шаҳарларга оммавий кўчишни англатмайди.
Мамлакатда эркаклар сони 19,77 млн нафарни (50,6%), аёллар эса 19,28 млн нафарни (49,4%) ташкил этади. Эркаклар аёллардан 485,1 минг нафарга кўп.
Ўртача ёш ва умр кўриш давомийлиги
Зиёев матбуот релизида келтирилмаган аниқлаштирилган демографик кўрсаткичларни ҳам маълум қилди. Қайта ҳисоб-китобдан кейин аҳолининг ўртача ёши аввалги 29,5 ёш ўрнига 29,6 ёшни ташкил этди.
Туғилиш чоғида кутилаётган умр кўриш давомийлиги 75,4 ёшдан 76,4 ёшгача қайта кўриб чиқилди. Жамланма туғилиш коэффициенти деярли ўзгармади: аввалги тахминан 3,2 кўрсаткич ўрнига бир аёлга 3,21 нафар бола тўғри келди. Бу бир неча ой ичида умр кўриш давомийлигининг ҳақиқатан ошганини эмас, ҳисоб-китобларнинг аниқлаштирилганини англатади.
Тарихий демографик маълумотлар қаторлари халқаро экспертлар, жумладан, БМТнинг Аҳоли жамғармаси (UNFPA) ва Халқаро миграция ташкилоти (ХМТ) мутахассисларининг техник кўмагида қайта ҳисобланди. Қўмита янгиланган маълумотлар қаторлари ва методологик изоҳларни эълон қилади. Зиёев тадқиқотчиларни қайта ҳисобланган маълумотларга таянишга чақирди, чунки улар аввалги кўрсаткичлардан фарқ қилиши мумкин.
2 млн нафардан ортиқ киши вақтинча мамлакатда бўлмаган
Аҳолини рўйхатга олиш вақтида 36,96 млн киши доимий яшаш жойида бўлган. Яна 2,09 млн киши вақтинча мамлакатда бўлмаган, бироқ уларнинг йўқлиги бир йилдан ошмаган.
Аҳолининг хорижга ёки бошқа ҳудудларга кетишининг энг кўп учраган сабаби иш билан боғлиқ бўлган. 1,64 млн киши ёки вақтинча йўқ бўлганларнинг 78,6 фоизи шу жавобни берган. Таълим олиш мақсадида кетганлар 329,2 минг кишини (15,7%) ташкил этган. Қолган сабаблар анча кам учраган. Оилавий шароитларни 33,3 минг киши, туризм ва дам олишни 16 минг киши, даволанишни 15,9 минг киши, тижоратни 15,1 минг киши, хизмат сафарига боришни эса 3,2 минг киши кўрсатган. Яна 35,4 минг киши бошқа сабабларни қайд этган.
Аҳолининг учдан бир қисми меҳнатга лаёқатли ёшдан кичик
Меҳнатга лаёқатли ёшдаги аҳоли 21,74 млн кишини ёки умумий аҳолининг 55,7 фоизини ташкил этади. Аниқлаштиришдан кейин бу кўрсаткич аввалги ҳисоб-китобларга нисбатан 403,2 минг кишига ёки 1,9 фоизга кўпайган.
Меҳнатга лаёқатли ёшдан кичик аҳоли 12,52 млн кишини (32%), ундан катта ёшдагилар эса 4,79 млн кишини (12,3%) ташкил этади. Болалар ва ўсмирлар сони кексалар сонидан 2,6 баравар кўп.
Меҳнатга лаёқатли ёшдаги ҳар 100 кишига шу ёшдан кичик ёки катта бўлган 79,6 нафар боқиманда тўғри келади. Шаҳарларда бу кўрсаткич 77,9 нафарни, қишлоқ жойларда эса 81,7 нафарни ташкил этади.
Миллий статистика қўмитаси маълумотларига кўра, аҳолининг ёш таркибида болалар ва ёшлар улуши юқори. 45 ёшгача бўлган аксарият ёш гуруҳларида эркаклар сони аёллардан кўп, 45–49 ёш гуруҳидан бошлаб эса нисбат ўзгаради. Меҳнатга лаёқатли ёшдан катта аҳоли орасида 2,92 млн аёл ва 1,87 млн эркак бор. Демак, бу ёш гуруҳида аёллар улуши қарийб 61 фоизни ташкил этади.
Кўп болали оналар сони камайган
15 ёш ва ундан катта ёшдаги 27,17 млн аҳолининг 19,47 млн нафари (71,6%) расмий никоҳда. 5,45 млн киши (20,1%) ҳеч қачон никоҳдан ўтмаган. Бевалар сони 1,19 млн нафарни (4,4%), расман ажрашганлар эса 501,8 минг нафарни (1,8%) ташкил этган.
Яна 347,2 минг киши (1,3%) расмий рўйхатдан ўтмаган никоҳда яшайди, 216,8 минг киши (0,8%) эса алоҳида яшайди. Бевалар орасида 981,5 минг аёл ва атиги 208,5 минг эркак бор.
15 ёш ва ундан катта ёшдаги 10,51 млн аёл фарзанд кўрган бўлиб, уларнинг жами фарзандлари сони 29,2 млн нафарни ташкил этади. Энг катта гуруҳни уч нафар фарзанд туққан оналар ташкил қилади: уларнинг сони 3,27 млн нафар ёки фарзанд кўрган аёлларнинг 31,1 фоизига тенг. 1989 йилда бу кўрсаткич 15,2 фоиз бўлган.
Беш ва ундан ортиқ фарзанд туққан аёллар улуши 37 йил давомида 35,7 фоиздан 8,8 фоизгача, яъни 26,9 фоиз пунктга камайган. Икки нафар фарзандли оналар улуши 21,2 фоиздан 27,5 фоизга, тўрт нафар фарзандлилар улуши эса 11,3 фоиздан 16 фоизга ошган. Бир нафар фарзандли аёллар улуши ўзгармаган — 16,6 фоиз.
Миллий статистика қўмитаси вакили Жаҳонгир Камбаров ҳам 1989 йилга нисбатан кўп болалилик даражаси пасайганига эътибор қаратди.
Миллий таркиб
Мамлакатда ўзбеклар сони 34,9 млн нафарни ёки аҳолининг 89,4 фоизини ташкил этади. Тожиклар 1,28 млн (3,3%), қорақалпоқлар 841,4 минг (2,2%), қозоқлар 707,3 минг (1,8%), руслар 606,5 минг (1,6%) нафарни ташкил этган. Шунингдек, 219,1 минг қирғиз (0,6%) ва 194,8 минг туркман (0,5%) рўйхатга олинган. Бошқа миллат вакиллари сони 300 минг нафарни (0,8%) ташкил этган.
Камбаровнинг аниқлик киритишича, миллат фуқароларнинг ўз сўзларига кўра, тасдиқловчи ҳужжатлар талаб қилинмасдан қайд этилган. Шу сабабли аҳолини рўйхатга олишнинг айрим кўрсаткичлари давлат органларининг маъмурий маълумотларига мос келмаслиги мумкин.
Таълим даражаси
15 ёш ва ундан катта аҳолининг 90,7 фоизи умумий ўрта таълим ёки ундан юқори маълумотга эга. Олий ва олий таълимдан кейинги маълумотга эга кишилар сони 3,27 млн нафарни ёки 12 фоизни ташкил этади. Уларнинг 41,8 минг нафари олий таълимдан кейинги маълумотга эга.
9,74 млн киши (35,8%) ўрта махсус ва профессионал таълим олган, 11,63 млн киши (42,8%) умумий ўрта маълумотга эга. 1,87 млн кишида (6,9%) таянч ўрта, 658,1 минг кишида (2,4%) бошланғич маълумот бор. 7,2 минг киши (0,03%) маълумотга эга эмас.
Олий ва олий таълимдан кейинги маълумотга эркакларнинг 13,9 фоизи, аёлларнинг эса 10,2 фоизи эга. Шаҳар аҳолиси орасида бундай маълумотлилар улуши 14,2 фоизни, қишлоқ аҳолиси орасида эса 9,3 фоизни ташкил этади. Бу қарийб бир ярим баравар кам.
15–24 ёшли ёшлар орасида тафовут деярли йўқолади: эркакларнинг 6,7 фоизи ва аёлларнинг 6,3 фоизи олий ёки олий таълимдан кейинги маълумотга эга. 70 ёш ва ундан катталар орасида эса бу кўрсаткич эркакларда 22,7 фоизни, аёлларда 9,1 фоизни ташкил этади.
Олий ва олий таълимдан кейинги маълумотга эга аҳоли улуши энг юқори бўлган ҳудуд Тошкент шаҳри — 24,9 фоиз. Кейинги ўринларда Навоий вилояти (14,9%) ва Қорақалпоғистон (13,1%) туради. Энг паст кўрсаткич Андижон (9,4%), Наманган (9,5%) ва Сурхондарё (9,7%) вилоятларида қайд этилган. Пойтахтда олий маълумотли аҳоли улуши Андижон вилоятига нисбатан қарийб 2,6 баравар юқори.
9,6 млн киши таълим олмоқда
Етти ёш ва ундан катта бўлган 9,62 млн киши таълим ташкилотларида ўқийди. Уларнинг 4,95 млн нафари (51,5%) эркаклар ва ўғил болалар, 4,67 млн нафари (48,5%) эса аёллар ва қизлардир.
2,93 млн киши (30,5%) бошланғич таълим, 3,27 млн киши (34%) таянч ўрта таълим, 1,15 млн киши (12%) умумий ўрта таълим олмоқда. Ўрта махсус ва профессионал таълимда 512,2 минг киши (5,3%), олий таълимда 1,73 млн киши (18%), олий таълимдан кейинги таълимда эса 22,2 минг киши (0,2%) таҳсил олмоқда.
Олий таълим муассасаларидаги талабаларнинг 62,4 фоизини 18–23 ёшли ёшлар ташкил этади. Олий таълим талабалари орасида аёллар улуши 48,9 фоиз, олий таълимдан кейинги босқичда таҳсил олаётганлар орасида эса 58,2 фоизга тенг.
Тафовутлар энг кўп қайси ҳудудларда кузатилган?
Сентябрь ойида Президентга тақдим этилган маълумотларга кўра, турли ҳудудларда аввалги статистик маълумотлар билан тафовут сезиларли даражада фарқ қилади. Жиззах вилояти аҳолиси аввалги баҳолашдан 2,7 фоизга, Наманган вилояти 1,3 фоизга, Сурхондарё вилояти 0,9 фоизга, Қашқадарё вилояти эса 0,7 фоизга кам бўлиб чиққан. Бухоро вилоятида кўрсаткич деярли ўзгармаган, қолган ҳудудларда эса аҳоли сони аввалги ҳисоб-китоблардан кўпроқ бўлган.
Туман ва шаҳарлар даражасида тафовут янада сезиларли. Тошкент туманида аҳоли сони аввал ҳисобланганидан 1,6 баравар кўп, Андижон шаҳрида эса 15,8 фоиз кам бўлиб чиққан.
13 ноябрдаги матбуот релизида барча туман ва шаҳарлар бўйича ўзгаришларнинг тўлиқ жадвали келтирилмаган. Шунингдек, аҳолининг мактаблар, боғчалар, поликлиникалар ва бошқа ижтимоий объектлар билан таъминланганлиги бўйича қайта ҳисобланган маълумотлар ҳам мавжуд эмас.
Кейинги режалар
Камбаровнинг сўзларига кўра, йиғилган маълумотларнинг барчаси ҳали эълон қилинмаган. Қонунчиликка мувофиқ, рўйхатга олиш натижалари 2027 йил 1 июлга қадар босқичма-босқич эълон қилиниши керак эди. Бироқ аҳолининг катта қизиқиши сабабли қўмита натижаларни олдинроқ тақдим этишни бошлади. Кейинчалик кўрсаткичлар рўйхати кенгайтирилади ва маълумотлар вилоятлардан туманлар даражасигача батафсиллаштирилади.
Унинг таъкидлашича, аввалги статистика билан тафовутларнинг бир қисми турли маълумот манбалари ва ҳисобга олиш усуллари билан изоҳланади. Аҳолини рўйхатга олишда маълумотлар фуқароларнинг ўзларидан олинган ва улар доимий рўйхатдан ўтган жойи ёки уй-жойга бўлган ҳуқуқларининг расмийлаштирилганидан қатъи назар ҳисобга олинган.
Зиёевнинг маълум қилишича, аҳолининг 82,3 фоизи онлайн тарзда рўйхатдан ўтиб, маълумотларни мустақил равишда тўлдирган. Бу ахборот йиғиш жараёнини тезлаштириш, унинг сифатини ошириш ва харажатларни камайтириш имконини берган. Қолган аҳоли вакилларини «маҳалла еттилиги» вакиллари планшетлар ёрдамида хонадонма-хонадон айланиб рўйхатга олган.
Қўмита янги маълумотлардан ижтимоий инфратузилмани режалаштириш, ҳудудларни ривожлантириш ва давлат дастурларини тайёрлашда фойдаланилишига умид қилмоқда.
