Тошкент, Ўзбекистон (UzDaily.uz) — Ўзбекистон Олий Мажлиси Сенати 2 октябрь куни болаларга қарши қатор жиноятлар учун жавобгарликни кучайтириш ҳамда вояга етмаган жабрланувчилар ва гувоҳлар учун процессуал кафолатларни кенгайтиришни назарда тутувчи қонунни маъқуллади.
Қонун лойиҳаси болаларни зўравонликнинг турли шаклларидан ҳимоя қилишни кучайтиришга қаратилган бўлиб, 2026–2030 йилларга мўлжалланган Болаларни зўравонликнинг барча шаклларидан ҳимоя қилиш стратегиясини амалга оширишни давом эттиради. Ҳужжат кучга кириши учун уни Президент имзолаши керак.
Энг муҳим ўзгаришлардан бири 14 ёшга тўлмаган болаларнинг жинсий дахлсизлигига қарши ўта оғир жиноятлар учун жазони кучайтириш бўлади. Ушбу ёш тоифасидаги болани зўрлаш, шунингдек, жинсий эҳтиёжни зўравонлик билан ғайритабиий шаклда қондириш учун 25 йилгача озодликдан маҳрум қилиш ёки умрбод озодликдан маҳрум қилиш жазосини белгилаш таклиф этилмоқда.
Бундай ўта оғир жиноятлар бўйича жиноий жавобгарликка тортиш ва айблов ҳукмини ижро этиш муддатларига даъво муддати қўлланилмайди.
Боланинг ўлимига сабаб бўлган қасддан содир этилган жиноятларни содир этган шахсларга нисбатан ҳам чекловлар кучайтирилади. Уларга шартли жазо тайинлаш ва муддатидан илгари шартли озод қилиш имконияти истисно этилади.
Сенат мажлисида Сенатнинг Суд-ҳуқуқ масалалари ва коррупцияга қарши курашиш қўмитаси раиси Абдулҳаким Эшмуратов болаларга қарши жиноятлар статистикасини келтирди.
Жиноят кодексининг 14 ёшга тўлмаган шахсни зўрлаганлик учун жавобгарликни назарда тутувчи 118-моддаси 4-қисми бўйича 2022 йилда 85 та, 2023 йилда 108 та, 2024 йилда 129 та ва 2025 йилда 123 та жиноят иши қўзғатилган.
Жиноят кодексининг 14 ёшга тўлмаган шахсга нисбатан жинсий эҳтиёжни зўравонлик билан ғайритабиий шаклда қондиришга оид 119-моддаси 4-қисми бўйича рўйхатга олинган жиноят ишлари сони 2022 йилда 144 та, 2023 йилда 163 та, 2024 йилда 170 та ва 2025 йилда 116 тани ташкил этган.
Вояга етмаганларга нисбатан жинсий шилқимлик қилиш ҳолатлари бўйича мурожаатлар сони 2023 йилдаги 56 тадан 2025 йилда 141 тага етган.
Муҳокама давомида Наманган вилоятининг Учқўрғон тумани ва Тошкент вилоятида юз берган, болаларни ҳимоя қилиш механизмларини янада кучайтириш зарурлигининг мисоли сифатида кўриб чиқилган резонанс ҳолатлар ҳам келтирилди.
Вояга етмаганлар учун қўшимча кафолатлар
Ислоҳотларнинг йўналишларидан бири зўравонликдан жабрланган ёки бундай жиноятларга гувоҳ бўлган болаларнинг ҳуқуқий кафолатларини кенгайтиришдан иборат бўлади.
Вояга етмаганларга процессуал ҳаракатларга биринчи марта жалб қилинган пайтдан бошлаб давлат ҳисобидан бепул малакали юридик ёрдам кўрсатилади.
Зўравонликдан жабрланган болани сўроқ қилиш мажбурий тарзда видеотасвирга олинади.
Жинсий эркинликка қарши жиноятдан жабрланган вояга етмаган шахс ва гумон қилинувчи, айбланувчи ёки судланувчи ўртасида юзлаштириш ўтказиш учун махсус тартиб жорий этилади. Бундай жараён фақат терговчи, прокурор қарори ёки суд ажрими асосида ўтказилиши мумкин.
Агар тахмин қилинаётган зўравонлик оила аъзоси ёки яқин қариндош томонидан содир этилган бўлса, тегишли процессуал ҳаракатларда васийлик ва ҳомийлик органи вакилининг иштироки мажбурий бўлади.
Болалар билан ишлайдиган ходимларга нисбатан чекловлар
Ўзгаришлар таълим соҳасига ҳам тааллуқли бўлади. Меҳнат кодексига таълим ташкилоти ходими болага нисбатан зўравонлик учун жавобгарликка тортилган тақдирда, иш берувчига у билан меҳнат шартномасини бекор қилиш имконини берувчи норма киритилади.
Бундай шахсларнинг келгусида болалар билан ишлашига ҳам чекловлар белгиланади.
Шу билан бирга, вояга етмаганларга нисбатан мажбуриятларни лозим даражада бажармаслик учун маъмурий жавобгарлик кучайтирилади. Хусусан, болага зарур даражада ғамхўрлик қилмаслик, унинг асосий эҳтиёжларини қасддан қондирмаслик, никоҳ ёши тўғрисидаги қонунчиликни бузиш ҳамда болаларни уларнинг саломатлигига зарар етказиши мумкин бўлган ахборотдан ҳимоя қилиш чораларини кўрмаслик билан боғлиқ ўзгаришлар киритилади.
Жабрланганларнинг махфийлигини ҳимоя қилиш
Қонуннинг айрим нормалари тазйиқ ёки зўравонликка учраган аёллар ва болаларнинг махфийлигини таъминлашга қаратилган.
Уларнинг илтимосига кўра давлат органлари улар яшайдиган манзилга ёзма ёки электрон жавоблар юборишдан воз кечиши мумкин. Мажлисда таъкидланганидек, бундай механизм такрорий зўравонлик ва оилавий низоларнинг кескинлашиши эҳтимолини камайтиришга қаратилган.
Шунингдек, болани парвариш қилиш бўйича мажбуриятларни лозим даражада бажармаслик, болалар масалалари бўйича комиссиялар қарорларини ижро этмаслик ёки уларнинг ижросига тўсқинлик қилиш учун ҳам жавобгарлик белгиланади.
Вояга етмаган ҳуқуқбузарларга нисбатан ўзгаришлар
Қонунда вояга етмаганларни махсус ўқув-тарбия муассасаларига мажбуран жойлаштиришдан воз кечиш назарда тутилган.
Ушбу чора ўрнига бошқа таъсир чораларидан, жумладан, таълим, тарбия ёки ижтимоий ташкилотларга юбориш, огоҳлантирган ҳолда назорат остига бериш ва қонунда назарда тутилган бошқа чоралардан фойдаланиш таклиф этилмоқда.
Вояга етмаганга қасддан оғир ёки ўртача оғирликдаги тан жароҳати етказиш оғирлаштирувчи ҳолат сифатида баҳоланади.
Бундан ташқари, вояга етмаганларни ғайриижтимоий хулқ-атворга жалб қилиш, шунингдек, 16 ёшга тўлмаган болага нисбатан бир гуруҳ шахслар томонидан содир этилган беҳаё ҳаракатлар учун жавобгарлик кучайтирилади.
Учқўрғондаги ишдан кейинги қонунчиликдаги ўзгаришлар
Болаларга қарши жиноятлар учун жавобгарликни кучайтириш масаласи Наманган вилояти Учқўрғон туманидаги резонанс жиноят иши фонида муҳокама қилинмоқда.
Гап давлат болалар боғчасида тарбияланаётган беш ёшли қизга нисбатан содир этилган жинсий зўравонлик ҳақида бормоқда. 12 сентябрь куни Жиноят кодексининг 118-моддаси 4-қисми бўйича жиноят иши қўзғатилган. Болалар боғчаси ходими К. М. қамоққа олинган.
Қизчанинг онаси зўравонлик бир неча марта содир этилган бўлиши мумкинлигини билдирган. Унинг сўзларига кўра, воқеадан сўнг бола анча қўрқоқ бўлиб қолган ва болалар боғчаси ёнидан ўтишдан қўрқади.
27 сентябрь куни Президент Администрацияси раҳбари Саида Мирзиёева содир бўлган ҳолат учун нафақат бевосита айбдорлар, балки воқеага йўл қўйган, бепарволик қилган ва боланинг ҳимоясини таъминламаган шахслар ҳам жавобгар бўлиши кераклигини билдирди. Шунингдек, у бундай жиноятлар учун жавобгарликни максимал даражада кучайтириш бўйича таклифлар тайёрланаётганини маълум қилди.
