Ўзбекистон лотин алифбосида тўртта ҳарфни ўзгартирмоқда

Тошкент, Ўзбекистон (UzDaily.uz) — Олий Мажлис Қонунчилик палатаси 7 июль куни ўзбек лотин алифбосини ўзгартириш тўғрисидаги қонунни қабул қилди ва уни Сенатга юборди. Ҳужжат учта ўқишда кўриб чиқилди. Овоз беришда икки нафар депутат бетараф қолди, қарши овоз берилмади.

Қонун лойиҳасини Ўзбекистон Фанлар академияси вице-президенти Баҳром Абдуҳалимов тақдим этди. Унинг таъкидлашича, гап алифбони тубдан қайта кўриб чиқиш ҳақида эмас, балки амалдаги алифбодаги тўртта «муаммоли» белги — «o'», «g'», «ch» ва «sh»ни алмаштириш ҳақида бормоқда.

Уларнинг ўрнига мос равишда «Ö», «Ğ», «Ç» ва «Ş» ҳарфларини қўллаш таклиф этилмоқда. Янгиланган алифбо 28 та ҳарф ва битта апострофдан иборат бўлади.

Абдуҳалимовнинг эслатишича, алифбо ва имло қоидаларини такомиллаштириш вазифалари Президентнинг 2019 йил 21 октябрдаги ва 2020 йил 20 октябрдаги фармонларида белгиланган.

Шавкат Мирзиёев ҳам 2023 йил 5 июнь куни Тошкент сайловчилари билан учрашувда кенг жамоатчилик муҳокамасидан сўнг ушбу ишни якунлаш зарурлигини таъкидлаган эди.

Маърузачининг айтишича, сўнгги ўн йил давомида Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университети ҳамда Фанлар академияси Ўзбек тили, адабиёти ва фольклори институтида илмий тадқиқотлар, семинарлар ва конференциялар ўтказилган. Уларда тилшунослар, ёзувчилар, депутатлар, IT мутахассислари, нашриёт вакиллари ҳамда блогерлар иштирок этган.

Ислоҳотнинг асосий техник асоси сифатида амалдаги «o'» ва «g'» белгиларининг халқаро Unicode белгилар жадвалида алоҳида кодга эга эмаслиги кўрсатилди.

Шу сабабли рақамли тизимлар уларни мустақил ҳарф эмас, балки икки белги бирикмаси сифатида қабул қилади. Бу эса электрон тўлов тизимлари, автоматик таржима, электрон луғатлар ва бошқа рақамли хизматларда носозликларни келтириб чиқаради.

«ch» ва «sh» ҳарф бирикмалари эса улар кетма-кет келадиган сўзларни ёзиш ва ўқишда қийинчилик туғдиради. Бундай сўзлар қаторига shoshilinch, xushchaqchaq ва achchiqtosh киради. Шунингдек, Is'hoq ва As'hobiddin каби исмлар амалиётда кўпинча хато тарзда Ishoq ва Ashobiddin шаклида ёзилиши қайд этилди. Абдуҳалимовнинг таъкидлашича, бу каби ҳолатлар аҳолининг саводхонлигига салбий таъсир кўрсатади.

Унинг сўзларига кўра, таклиф этилаётган ҳарфлар турк, озарбайжон, туркман, гагауз, қрим-татар, немис, швед, фин ва венгер тилларида муваффақиятли қўлланилмоқда. Умумий ҳисобда улардан қарийб 300 миллион киши фойдаланади. Ахборот технологиялари нуқтаи назаридан мазкур белгилар халқаро стандартларга тўлиқ мос келади.

Муҳокамалар давомида депутат Сайдулло Азимов маърузачига бир нечта савол берди.

У ўзбек лотин алифбоси тарихида «бир белги — бир товуш» тамойили аввал ҳам қўлланганини, аммо 1995 йилда ҳарф бирикмалари фойдасига ундан воз кечилганини эслатди. «Энди, 31 йилдан кейин қонун киритилмоқда ва асос сифатида олимлар шундай хулосага келгани айтиляпти. Бу хулосага келиш учун 31 йил керак бўлдими? Агар бу нотўғри бўлган бўлса, нега бу икки ёки уч йил ичида аниқланмаган?» дея сўради у.

Депутат, шунингдек, зарур белгиларни алоҳида клавишларга бириктириш орқали муаммони дастурий йўл билан ҳал этиш мумкин эмасми, деган саволни ўртага ташлади ҳамда дарсликлар ва ташкилий техникаларни алмаштириш харажатлари ҳисоб-китобини сўради.

Қонунчилик палатаси Спикери Нуриддин Исмоилов депутатнинг чиқишини тўхтатиб, «Умуман нечта савол бермоқчисиз?» деб мурожаат қилди. Унинг таъкидлашича, қонун лойиҳаси палатага бир ойдан ортиқ вақт аввал киритилган ва фракцияларда муҳокама қилиниб, кўтарилган масалаларга жавоб берилган.

Вазирлар Маҳкамаси Давлат тилини ривожлантириш департаменти мудири Нодиржон Холбутаев техник жиҳатдан муаммоли ҳарфларни алоҳида клавишларга бириктириш мумкинлигини ва бу усул айрим муассасаларда норасмий тарзда қўлланилаётганини тан олди.

Бироқ унинг сўзларига кўра, бу асосий муаммони ҳал қилмайди. Чунки Unicode жадвалида алоҳида ўрин бўлмагани сабабли, рақамли тизимлар бу белгиларни барибир ягона ҳарф эмас, балки икки белги бирикмаси сифатида қабул қилади.

Харажатлар масаласи юзасидан Спикер Исмоилов қонуннинг иккинчи ўқишига босқичма-босқич жорий этишни назарда тутувчи алоҳида модда киритилганини маълум қилди.

Амалдаги дарсликлар, паспортлар, дипломлар, миллий валюта ва ташкилотлар ҳужжатлари белгиланган муддат тугагунга қадар амал қилади ва режали тартибда алмаштирилади. Абдуҳалимов ҳам ҳеч бир ҳужжат ёки маҳсулот муддатидан олдин алмаштирилмаслигини таъкидлади.

«Миллий тикланиш» партияси раҳбари Алишер Қодиров қонунни тезкор тарзда кўриб чиқишни қўллаб-қувватлаб, Ўзбекистон алифбо масаласида «етарлича узоқ вақт қийналгани» ва ислоҳот вақти келганини айтди. ЎзЛиДеП раҳбари Актам Ҳаитов ҳам партия фракцияси қонунни қабул қилиш тарафдори эканини тасдиқлади.

Қонуннинг қабул қилиниши парламент фаолияти шаффофлигига доир саволларни ҳам кун тартибига олиб чиқди. 2026 йил бошидан бери Қонунчилик палатаси ялпи мажлисларининг YouTube орқали жонли трансляциялари тўхтатилиб, расмий сайтга кўчирилган. Бироқ у ерда жонли эфирлар бўлимига кириш қийин, видеолар архиви эса чекланган бўлиб, материал эълон қилинган пайтда фақат июнь ойи бошидан бошланган трансляциялар мавжуд эди.

Спикер ва депутатлар тилга олган фракциялар ҳамда қўмиталардаги муҳокамалар очиқ тарзда трансляция қилинмайди.

Уч ўқишда қабул қилинган қонуннинг тўлиқ матни ҳам ҳозирча жамоатчиликка эълон қилинмаган. Очиқ манбаларда ҳали ҳам фақат 2021 йилдаги қонун лойиҳаси мавжуд.

Шу тариқа, жамоатчилик ҳужжат билан Президент имзолаганидан кейингина танишиш имконига эга бўлади. Бу вақтга келиб эса унинг мазмунига таъсир кўрсатиш имконияти тугайди.