Ўзбекистон «Божхона-2030» стратегиясини тасдиқлади: нималар ўзгаради
Тошкент, Ўзбекистон (UzDaily.uz) — Ўзбекистон Президенти Шавкат Мирзиёев 2026 йил 27 августда «Давлат божхона хизмати органлари фаолиятини такомиллаштириш ва божхона маъмуриятчилигига замонавий ёндашувларни жорий этиш чора-тадбирлари тўғрисида»ги ПФ-174-сон фармонни имзолади.
Ҳужжат билан 2026–2030 йилларга мўлжалланган «Янги Ўзбекистон божхонаси — 2030» стратегияси тасдиқланди. У бизнес учун шарт-шароитлардан тортиб рақамлаштириш, кадрлар сиёсати ва чегара инфратузилмасигача бўлган кенг кўламли ўзгаришларни қамраб олади.
Бизнес учун енгилликлар
2026 йил 1 сентябрдан ташқи иқтисодий фаолият иштирокчиларига қўйилган қатор талаблар бекор қилинади. Жумладан, ташқи савдо шартномасисиз импортда хорижий ҳамкорга олдиндан тўлов қилиш, шартномасиз экспортда тушумнинг 50 фоизини таъминлаш, шунингдек, товарларни миллий валютада экспорт қилишда тўловнинг кафолат шаклларини, яъни аккредитив, банк кафолати ёки суғурта полисини мажбурий тақдим этиш талаби бекор қилинади.
2026 йил 1 октябрдан хавф даражаси паст бўлган ва амалдаги ҚҚС тўловчиси сертификатига эга ташқи иқтисодий фаолият иштирокчиларига товарлар импортида ҳисобланган ҚҚС суммаларини ўзаро ҳисобга олиш имконияти берилади. Экспортда божхона расмийлаштируви, фитосанитар сертификат, фумигация ва товарнинг келиб чиқиш сертификати учун йиғимлар ҳамда тўловлар 30 фоизга камайтирилади.
2027 йил 1 январдан ягона божхона тўлови ставкаси товарнинг божхона қийматидан 20 фоиз миқдорида, бироқ ҳар бир килограмм учун камида 2 АҚШ доллари этиб белгиланади. «20 минг тадбиркор — 500 минг малакали мутахассис» дастури иштирокчиларига божхона тўловларини 120 кунгача бўлган муддатга бўлиб-бўлиб тўлаш ҳуқуқи берилади.
Жисмоний шахслар томонидан нақд валютани декларациясиз олиб чиқиш меъёри 10 минг АҚШ долларига эквивалент миқдорда белгиланади. Бу ва шу каби бошқа чоралар 2027 йил декабрь ойига қадар кучга киритилади. Шу муддатга қадар Ўзбекистон фуқароларига хорижда рўйхатдан ўтказилган транспорт воситаларини божхона тўловларини тўлашни таъминлаш шарти билан нотижорат мақсадларда мамлакатга вақтинча олиб кириш имконияти ҳам берилади. Шу тариқа, Қозоғистон ва Россияда меҳнат фаолиятини олиб бораётган ватандошлар шахсий автомобилларида Ўзбекистонга кириб-чиқишлари мумкин бўлади.
Божхона қиймати бўйича низоларни ҳал этишга ҳам алоҳида эътибор қаратилган. Божхона расмийлаштируви маркази таркибида ихтисослаштирилган бўлим ташкил этиш ва божхона қиймати масалалари бўйича онлайн апелляция механизмини ишга тушириш режалаштирилмоқда.
Рақамли хизматлар ва фикр-мулоҳаза
2028 йил январга қадар божхона органлари томонидан кўрсатиладиган барча хизматларни, шу жумладан Ягона интерактив давлат хизматлари портали билан интеграцияни бирлаштирувчи ягона мобиль иловани ишга тушириш режалаштирилмоқда. Шунингдек, жисмоний шахсларни жарима солиш тўғрисидаги қарорлар билан таништириш ва уларни тўлаш имконини берувчи «Customs fine» интерактив мобиль иловаси ишлаб чиқилмоқда.
«Ягона дарча» ахборот тизими орқали кўрсатиладиган электрон хизматлар сонини ҳозирги 41 тадан 2030 йилга келиб 49 тага етказиш режалаштирилган. Тадбиркорлардан фикр-мулоҳазалар олиш учун «Feedback» модули жорий этилади. Унинг асосида божхона бошқармалари, постлари ва алоҳида ходимларнинг рейтинги шакллантирилади.
Рақамлаштириш ва сунъий интеллект
Давлат божхона қўмитаси тузилмасида амалдаги Ахборот-коммуникация технологиялари бошқармаси негизида Рақамли технологиялар маркази ташкил этилади. Идорага ташқи иқтисодий фаолият товар номенклатураси бўйича товар кодларини аниқлаш, рентген тасвирлари ва ҳужжатларни таҳлил қилиш, шунингдек, овозли ёрдамчилардан фойдаланишда сунъий интеллектни жорий этиш вазифаси юклатилган.
Режалаштирилаётган ечимлар қаторида сунъий интеллект асосида божхона қийматини назорат қилиш модели, транспорт воситасининг турини унинг габаритлари асосида автоматик аниқлаш тизими, шунингдек, юзларни таниш, давлат рақам белгиларини автоматик ўқиш ва шубҳали ҳаракатларни аниқлаш имкониятига эга Smart CCTV интеллектуал видеокузатув тизими бор. 2030 йилга қадар божхона расмийлаштирувини инсон иштирокисиз амалга ошириш улушини 60 фоизга етказиш режалаштирилган.
Божхона маъмуриятчилиги ислоҳоти
Стратегия импортда божхона расмийлаштирувининг ўртача вақтини икки соатгача, экспортда эса 30 дақиқагача қисқартиришни назарда тутади. Бюджетга божхона тушумларининг ЯИМдаги улушини камида 4,4 фоизга етказиш режалаштирилган.
«Божхона-сервис» давлат муассасаси хорижий инвестицияларни жалб қилган ҳолда масъулияти чекланган жамиятга айлантирилади. Вазирлар Маҳкамасига икки ой муддатда унинг фаолият юритиш тартибини, жумладан, «Safe Customs» ягона рақамли ахборот экотизимини жорий этишни белгилаш топширилди.
Қонунга хилоф айланмага қарши кураш ва кинология хизмати
Марказий божхона лабораториясида аниқланмаган кимёвий моддалар, янги психофаол моддалар (НПВ), синтетик гиёҳвандлик воситалари ва фентанил аналогларини тезкор аниқлаш учун юқори аниқликдаги масс-спектрометрия технологияларини жорий этиш режалаштирилмоқда.
Кинология йўналишини ривожлантириш учун Миллий кинология маркази билан ҳамкорликда божхона ва бошқа ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органлар учун 220 нафар кинологни тайёрлаш ва малакасини ошириш назарда тутилган. Шунингдек, халқаро курьерлик жўнатмаларини тезкор ва сифатли етказиб беришни таъминлаш мақсадида «Экспресс-ташувчи» институтини ташкил этиш режалаштирилмоқда.
Халқаро ҳамкорлик
Ҳужжат Арманистон, Таиланд ва Индонезия билан божхона соҳасида ҳамкорлик тўғрисидаги битимларни тайёрлаш, шунингдек, Бирлашган Араб Амирликлари билан статистик маълумотлар алмашинувини ривожлантиришни назарда тутади.
Ўзбекистон Осиё тараққиёт банкининг Марказий Осиё минтақавий иқтисодий ҳамкорлик дастури (CAREC) доирасида Рақамли божхона ва логистика альянси (CATS) лойиҳасида иштирок этишни таъминлаш ниятида.
Жаҳон божхона ташкилоти билан ҳамкорликда Ўзбекистон ташқи иқтисодий фаолияти товар номенклатурасининг 2027 йилги янги таҳририни ишлаб чиқиш, шунингдек, ваколатли иқтисодий операторларни ўзаро тан олиш амалиёти жорий этилган хорижий давлатлар сонини кўпайтириш режалаштирилмоқда. Тегишли битимлар Хитой, Россия, Беларусь ва Озарбайжон билан аллақачон имзоланган.
Яна бир йўналиш Қирғизистон билан «Риштон», «Водил», «Оққия» ва «Чашма» чегара божхона постларини «ягона тўхташ» (one-stop border post) тамойили асосида ишлаш бўйича музокаралар олиб боришдан иборат. Шунингдек, Беларусь, Россия ва Тожикистон билан темир йўл орқали юк ташиш бўйича ахборот алмашинувига оид техник келишувларни имзолаш режалаштирилган.
Инфратузилмани ривожлантириш
Андижон, Сурхондарё ва Тошкент вилоятлари ҳокимликларига уч ой муддатда йирик чегара постлари яқинида божхона терминаллари ва автотураргоҳлар қуриш учун ер участкаларини ажратиш топширилди.
2026–2030 йилларда чегара постларини электрон тарозилар, рақам белгиларини таниш камералари, body-scanner сканерлари ва GPS-пломбалар билан босқичма-босқич жиҳозлаш, шунингдек, қатор чегара постлари ва маъмурий биноларни реконструкция қилиш кўзда тутилган.
Аниқ лойиҳалардан бири Қозоғистон билан чегарада, Янгиюл туманида қиймати 220 миллион АҚШ доллари бўлган «Халқобод — Қорабой Қонисбоев» янги ўтказиш пунктини ташкил этишдир. Уни 2027 йилда амалга ошириш режалаштирилган. Шунингдек, «Сирдарё» темир йўл чегара ўтиш пунктида давлат назорати органлари фаолияти учун шароит яратиш кўзда тутилган.
Кадрлар сиёсати ва коррупцияга қарши кураш
Божхона органларида коррупцияга қарши бошқарув тизимларининг ISO 37001:2025 халқаро стандарти босқичма-босқич жорий этилади. Шунингдек, коррупция хавфи юқори бўлган лавозимларда ишловчи ходимларнинг турмуш тарзини таҳлил қилиш учун «Integrity monitoring» тизими ишга туширилади. QS World University Rankings рейтингида топ-300 таликка кирувчи олий таълим муассасалари битирувчилари учун хорижда стажировка ўташ, шунингдек, хорижий мутахассислар иштирокида ўқув курсларини ташкил этиш назарда тутилган.
Божхона органлари ходимлари учун ижтимоий пакет ҳам кенгайтирилади. Жумладан, хизмат уйлари ажратиш ва ипотека субсидиялари бериш кўзда тутилган.
Стратегияни молиялаштириш
2026–2030 йилларда стратегияни амалга ошириш учун зарур капитал қўйилмаларнинг умумий ҳажми 1,7 триллион сўмга баҳоланмоқда.
Маблағларнинг асосий қисми — 1,5 триллион сўмдан ортиғи — Давлат божхона қўмитасининг бюджетдан ташқари жамғармалари ҳисобидан ажратилади. Қолган маблағлар давлат бюджети ва Рақамли технологиялар маркази маблағлари ҳисобидан молиялаштирилади.
