7
Молия

Марказий банк UZONIAга боғланган кредит ва депозитларни таклиф қилади

Марказий банк UZONIAга боғланган кредит ва депозитларни таклиф қилади
Марказий банк UZONIAга боғланган кредит ва депозитларни таклиф қилади / Фото: UzDaily.

Тошкент, Ўзбекистон (UzDaily.uz) — Ўзбекистон Марказий банки банклараро UZONIA индикаторига боғланган ўзгарувчан фоиз ставкали кредитлар ва депозитларни жорий этиш бўйича таклифлар ишлаб чиқишни режалаштирмоқда. Ушбу ташаббус 2027–2029 йилларга мўлжалланган пул-кредит сиёсатининг асосий йўналишлари лойиҳасига киритилган. Бу ҳақда регулятор ҳужжатида маълум қилинган.

Таклиф этилаётган инструментлар пул бозоридаги фоиз ставкалари ўзгаришининг банклар ва уларнинг мижозларига таъсирини тезлаштириши керак. Ҳозирда Марказий банк асосий ставкасининг ўзгариши тижорат банкларининг кредит ва депозит ставкалари автоматик равишда қайта кўриб чиқилишига олиб келмайди.

Янги кредитлар ва омонатлар бўйича фоиз ставкалари жалб қилинган маблағлар қиймати, рақобат, рискларни баҳолаш ва бошқа омилларни ҳисобга олган ҳолда ўзгаради. Банк маҳсулотларини бозор индикаторига боғлаш пул қийматидаги ўзгаришларни кредитлаш шартлари ва депозит шартномаларида тезкорроқ акс эттириш имконини беради.

Ўзгарувчан фоиз ставкали маҳсулотлар қандай ишлайди?

Бундай маҳсулотлар бўйича фоиз ставкаси шартнома амал қилиш муддати давомида олдиндан келишилган формула асосида ўзгариши мумкин. Масалан, банк кредит ставкасини UZONIA кўрсаткичи ва белгиланган қатъий устама йиғиндиси сифатида белгилаши мумкин.

Индикатор пасайганда қарз олувчининг фоиз харажатлари камайиши мумкин. Аксинча, индикатор кўтарилса, кредитга хизмат кўрсатиш қимматлашади.

Материалда шартли мисол сифатида UZONIA ставкаси 14 фоиз ва банк устамаси 5 фоиз банди миқдорида бўлиши келтирилган. Бундай ҳолатда якуний ставка йиллик 19 фоизни ташкил этади. Агар индикатор 12 фоизга тушса, шартноманинг бошқа шартлари ўзгармаган тақдирда, ставка 17 фоизгача пасаяди.

Худди шундай механизм депозитларга ҳам қўлланилиши мумкин. Бироқ лойиҳада ҳозирча ставкаларни қайта кўриб чиқиш даврийлиги, устамалар миқдори, шунингдек, ушбу инструментлар қўлланиладиган кредит ва омонат турлари белгиланмаган.

Регулятор қандай рискларни ҳисобга олмоқда?

Марказий банк фоиз ставкаларининг кескин ўзгариши қарз олувчиларнинг ўз мажбуриятларига хизмат кўрсатиш қобилиятига таъсир қилиши мумкинлигидан огоҳлантирмоқда. Шу сабабли янги инструментларни босқичма-босқич ва эҳтиёткорлик билан жорий этиш режалаштирилган.

Тижорат банклари учун фоиз рискларини бошқариш бўйича ўқув семинарлари ташкил этиш кўзда тутилган.

Бозор ставкалари ошган тақдирда, қарз олувчилар қарзга хизмат кўрсатиш харажатлари кўпайишига дуч келиши мумкин. Бундай ўзгаришларга узоқ муддатли кредитлар ва қарз юки юқори бўлган корхоналарнинг қарзлари айниқса сезгир бўлиши мумкин.

Шу билан бирга, бозор ставкаларининг пасайиши ўзгарувчан фоиз ставкали кредитлар бўйича тўловларни камайтириши мумкин. Бунинг учун тегишли механизм шартноманинг дастлабки шартларида назарда тутилган бўлиши керак.

«Банклар ва банк фаолияти тўғрисида»ги қонуннинг 62-моддасига мувофиқ, банклар тузилган шартномалар шартларини бир томонлама ўзгартириш ҳуқуқига эга эмас. Ушбу чеклов кредитлар бўйича фоиз ставкалари, уларни белгилаш тартиби ҳамда депозит ставкаларига ҳам тааллуқли.

Шундай қилиб, UZONIA индикаторига боғлашнинг ўзи банкларга амалдаги шартномалар шартларини ўзбошимчалик билан қайта кўриб чиқиш ҳуқуқини бермайди.

UZONIA нима?

UZONIA (Uzbek Overnight Index Average) — Ўзбекистон тижорат банклари ўртасида миллий валютадаги қисқа муддатли қарз олиш қийматини ифодаловчи индикатор.

Марказий банк асосий ставкасини регулятор бошқаруви белгиласа, UZONIA амалда тузилган банклараро битимлар асосида ҳисобланади.

2025 йил августидан бошлаб индикаторни ҳисоблашда бир кунлик муддатга тузиладиган таъминланган РЕПО операциялари ҳам инобатга олинади. Бундай битимлар банклар ўртасида давлат қимматли қоғозларидан фойдаланган ҳолда амалга оширилади.

Кунлик кўрсаткичдан ташқари, UZONIAнинг 7, 30, 90 ва 180 кунлик қийматлари ҳам эълон қилинади. Улар ставкадаги жамғарилган ўзгаришни ҳисобга олган ҳолда ҳисобланади. Маълумотлар Марказий банкнинг расмий веб-сайтида жойлаштирилади.

Марказий банк фоиз своплари бозорини ривожлантирмоқчи

Фоиз рискларини бошқариш инструментларини ривожлантириш доирасида регулятор тижорат банкларининг операцион тизимларига бундай рискларни ҳар куни баҳолаш ва ҳисобга олиш механизмларини жорий этишни ҳам режалаштирмоқда.

Бундан ташқари, валюта биржасининг банклараро савдо платформасида UZONIAга боғланган фоиз своплари бўйича кунлик индикатив котировкалар эълон қилинишини таъминлаш кўзда тутилган.

Фоиз свопи томонларга фоиз тўловларини, масалан, қатъий ва ўзгарувчан ставкалар бўйича тўловларни ўзаро алмашиш имконини беради. Бундай инструмент қарз олиш қиймати ўзгариши билан боғлиқ рискларни бошқаришда қўлланилади.

Марказий банк тижорат банклари учун услубий қўлланмалар тайёрлаш ва фоиз рискларини бошқариш бўйича ўқув семинарлари ўтказишни ҳам режалаштирмоқда.

Ҳозирда Марказий банкнинг асосий ставкаси йиллик 14 фоизни ташкил этади. 2026 йил 4 ноябрдаги йиғилишда регулятор ички талабнинг юқорилиги ва инфляцион рисклар сақланиб қолаётганини қайд этиб, ставкани ўзгаришсиз қолдирди.

 

Дилафруз Ниязова
Дилафруз Ниязова

Дилафруз Ниязова 2025 йилдан буён UzDaily жамоасида фаолият юритиб, нашрнинг ўзбек тилидаги версияси учун масъулдир.