Тошкент, Ўзбекистон (UzDaily.uz) — Аҳолини рўйхатга олиш натижаларидан сўнг Миллий статистика қўмитаси Ўзбекистоннинг доимий аҳолиси сонини 2010–2026 йиллар учун қайта ҳисоблади. Янги маълумотларга кўра, 2026 йил 1 январь ҳолатига мамлакатда 39 023,6 минг киши яшаган. Бу аввал хабар қилинган кўрсаткичдан 786,9 минг кишига ёки 2,1 фоизга кўп. Бу ҳақда Миллий статистика қўмитасининг пресс-релизида маълум қилинган.
Аҳолини рўйхатга олишнинг якуний натижаларига кўра, 2026 йил 15 январь ҳолатида доимий аҳоли сони 39 047,3 минг кишини ташкил этган. 1 январь ҳолатида қайта ҳисобланган кўрсаткич билан ўртадаги 23,7 минг кишилик фарқ январь ойининг дастлабки икки ҳафтасидаги ўзгаришларни акс эттиради.
Қайта ҳисоб-китоб нима учун зарур бўлди?
Аҳолининг жорий ҳисоби қуйидаги тартибда юритилади: охирги аҳолини рўйхатга олиш натижаларига ҳар йили табиий ўсиш ва миграция сальдоси қўшиб борилади. Аввалги аҳолини рўйхатга олиш 1989 йилда ўтказилган ва 37 йил давомида ҳисоб-китоблар шу маълумотларга асосланган. Вақт ўтиши билан ҳисобланган кўрсаткичлар ва аҳолининг ҳақиқий сони ўртасидаги тафовут тўпланиб борган.
Қайта ҳисоб-китоб 2010 йилдан 2026 йилгача бўлган ҳар бир йилни, 1 январь ҳолатига қамраб олди. Давр чегараси халқаро экспертлар тавсиясига кўра танланган: одатда, маълумотлар орқага қараб 10–15 йил учун қайта ҳисобланади, чунки ундан узоқ даврда хатолик эҳтимоли ортади. Методологик ёрдамни БМТнинг Аҳоли жамғармаси (UNFPA) ва Халқаро миграция ташкилоти (ХМТ) техник кўмагида жалб қилинган халқаро эксперт кўрсатди.
Аҳоли сони рўйхатга олишнинг якуний натижаларидан келиб чиқиб, демографик баланс тенгламаси ёрдамида ҳар бир жинс ва ёш тоифаси бўйича орқага қараб ҳисобланди. Ҳисоб-китоблар туманлар ва шаҳарлар кесимида, шаҳар ҳамда қишлоқ аҳолиси учун алоҳида амалга оширилди. 2010–2026 йиллардаги 19 та маъмурий-ҳудудий ўзгариш ҳам инобатга олинди.
Қайд этилган туғилишлар, ўлимлар, кўчиб келиш ва кетишлар, никоҳлар ҳамда ажралишлар сони ўзгартирилмади. Фақат ҳар 1000 кишига нисбатан ҳисобланадиган коэффициентлар қайта кўриб чиқилди, чунки аҳолининг умумий сони ўзгарди.
Барча йилларда аҳоли сони аввалги кўрсаткичдан юқори
Қайта ҳисобланган аҳоли сони барча йилларда аввалги кўрсаткичлардан юқори бўлди. 2011–2026 йиллардаги фарқ 565,7 мингдан 786,9 минг кишигача ёки 1,9–2,1 фоизни ташкил этди.
2010 йил учун тафовут бундан каттароқ — 1214,5 минг киши ёки 4,3 фоиз бўлди. Статистикачилар буни 2011 йил 1 январь ҳолатидаги маълумотларга киритилган бир марталик тузатиш билан изоҳламоқда. У 2011 йил 21–30 апрель кунлари ўтказилган танланма кузатув натижалари асосида амалга оширилган. Кузатув ҳар бир туман ва шаҳарда аҳолининг 10 фоизини қамраб олган. Ушбу тузатиш туфайли аввалги маълумотлар қаторида 2011 йил бошида аҳоли сони кескин ошган.
2026 йил 1 январь ҳолатига эркаклар сони 19 754,2 минг кишини ташкил этди. Бу аввалги баҳолашдан 496,5 минг кишига (2,6%) кўп. Аёллар сони эса 19 269,4 минг кишига етди, бу аввалги кўрсаткичдан 290,4 минг кишига (1,5%) юқори. Эркакларнинг аҳоли таркибидаги улуши 50,4 фоиздан 50,6 фоизга ошди. Ҳар 100 нафар аёлга тўғри келадиган эркаклар сони эса аввалги 101,5 нафар ўрнига 102,5 нафарни ташкил этди.
Шаҳар аҳолиси 1,8 млн кишига кўп бўлиб чиқди
Шаҳар ва қишлоқ аҳолиси ўртасидаги нисбат энг кўп ўзгарди. 2026 йил 1 январь ҳолатига шаҳар аҳолиси аввалги маълумотларга нисбатан 1792,5 минг кишига кўп бўлиб, 21 264,2 минг кишини ташкил этди. Қишлоқ аҳолиси эса, аксинча, 1005,6 минг кишига кам — 17 759,4 минг киши бўлди. Шаҳар аҳолисининг улуши 50,9 фоиздан 54,5 фоизгача аниқлаштирилди.
Статистикачилар буни аҳолининг жорий ҳисоби доимий рўйхатдан ўтиш манзилига асослангани билан изоҳламоқда. Айрим одамлар амалда шаҳарда яшаса-да, қишлоқда рўйхатдан ўтган. Бундан ташқари, бир туман доирасида қишлоқдан шаҳарга кўчиш миграция ҳисобланмайди. Аҳолини рўйхатга олиш жараёнида эса одамлар амалда яшаб турган манзили бўйича қайд этилган.
Ёш таркиби: кекса эркаклар кўпайди, 25–34 ёшдагилар камайди
14 та ёш гуруҳидан 12 тасида аҳоли сони ошди. Энг катта ўсиш 40–49 ёшдагилар гуруҳида кузатилди — 210,5 минг киши (4,5%). 50–59 ёшдагилар сони 120,9 минг кишига (3,5%), 20–24 ёшдагилар 105,8 минг кишига (4,1%), 16–19 ёшдагилар эса 74,1 минг кишига (3%) кўпайди.
0–15 ёшдаги болалар сони 244,1 минг нафарга (2%) ошиб, 12 510,4 минг кишига етди. Жумладан, 3–5 ёшдаги мактабгача ёшдаги болалар 60,6 минг нафарга (2,3%), 6–7 ёшдагилар 38,3 минг нафарга (2,5%), 8–15 ёшдагилар эса 104,6 минг нафарга (1,9%) кўпайди.
Фақат иккита ёш гуруҳидаги аҳоли сони аввалги баҳолашдан кам бўлди. 25–34 ёшдагилар 120 минг кишига (2%), жумладан, 25–29 ёшдагилар 90 минг кишига (3,3%) кам деб ҳисобланди. Ушбу гуруҳларда эркаклар сони 66,2 минг нафарга, аёллар сони эса 53,8 минг нафарга кам бўлди.
60 ёш ва ундан катта аҳоли сони 121,3 минг кишига (3,2%), 65 ёш ва ундан катталар эса 87,1 минг кишига (3,6%) кўпайди. Бу ўсиш деярли тўлиқ эркаклар ҳиссасига тўғри келди. 50 ёш ва ундан катта эркаклар сони 217,7 минг кишига ошган бўлса, шу ёшдаги аёллар сони атиги 24,5 минг кишига кўпайди. 65 ёш ва ундан катта аёллар сони эса, аксинча, 14,2 минг кишига камайди.
Натижада 65 ёш ва ундан катта аҳоли орасида ҳар 100 нафар аёлга 79,9 нафар ўрнига 88,4 нафар эркак тўғри келмоқда. Умуман олганда, эркаклар сони аёллар сонига нисбатан 206,1 минг кишига кўпроқ ошди. Ушбу фарқнинг қарийб 94 фоизи 50 ёш ва ундан катта аҳоли ҳиссасига тўғри келади.
Ўртача ёш — 29,6 ёш
2026 йил 1 январь ҳолатига аҳолининг ўртача ёши аввалги 29,5 ёш ўрнига 29,6 ёшни ташкил этди. 2010 йилда бу кўрсаткич 27 ёш бўлган. Демак, шу даврда аҳоли ўртача ёши 2,6 йилга ошган.
2010–2019 йилларда ўртача ёш йилига ўртача 0,2 йилдан, 2020–2024 йилларда 0,1 йилдан ошган. 2025 йилда эса ўсиш яна 0,2 йилни ташкил этди. Статистикачилар бу даврда ўсиш суръатининг секинлашишини юқори туғилиш кўрсаткичлари билан изоҳламоқда.
Аёлларнинг ўртача ёши эркакларникидан 1,1 йил юқори: мос равишда 30,2 ва 29,1 ёш. Шаҳар аҳолисининг ўртача ёши 30,1 ёш, қишлоқ аҳолисиники эса 29,1 ёшни ташкил этади. 2010 йилдан буён қишлоқ аҳолиси 3,1 йилга, шаҳар аҳолиси эса 2,2 йилга қариди. Натижада улар ўртасидаги фарқ 1,9 йилдан 1 йилга қисқарди.
Энг катта ўртача ёш Тошкент шаҳрида (33,6 ёш), Навоий вилоятида (31 ёш) ва Қорақалпоғистонда (30,9 ёш) қайд этилган. Энг ёш аҳоли Сурхондарё (27,4 ёш), Қашқадарё (27,8 ёш) ва Жиззах (27,9 ёш) вилоятларида яшайди. 2010 йилдан буён ўртача ёш энг тез Қорақалпоғистонда (4 йилга) ва Хоразм вилоятида (3,6 йилга) ошган. Энг секин ўсиш Наманган вилоятида (2 йилга), Андижон ва Сурхондарё вилоятларида (2,1 йилга) кузатилган.
Меҳнатга лаёқатли аҳолига демографик юк ортиб бормоқда
2026 йил 1 январь ҳолатига меҳнатга лаёқатли аҳоли (16–59 ёшдаги эркаклар ва 16–54 ёшдаги аёллар) 21 727,7 минг кишини ёки жами аҳолининг 55,7 фоизини ташкил этди. Бу аввалги баҳолашдан 403,2 минг кишига (1,9%) кўп. Меҳнатга лаёқатли ёшдан катта аҳоли сони эса 4785,5 минг кишига етди, бу аввалги кўрсаткичдан 139,6 минг кишига (3%) юқори.
Меҳнатга лаёқатли ёшдаги ҳар 1000 кишига 796 нафар бола ва кекса тўғри келади. Аввал бу кўрсаткич 793,1 нафар деб ҳисобланган. Уларнинг 575,8 нафари болалар, 220,2 нафари эса меҳнатга лаёқатли ёшдан катта кишилардир.
2010–2026 йилларда меҳнатга лаёқатли ёшдан катта аҳоли сони 2,3 бараварга — 2125,2 минг кишидан 4785,5 минг кишигача ошди. Меҳнатга лаёқатли аҳоли сони 21,6 фоизга, 0–15 ёшдаги болалар сони эса 35,7 фоизга кўпайди. Ҳар 1000 нафар меҳнатга лаёқатли кишига тўғри келадиган кексалар сони 118,9 нафардан 220,2 нафаргача, яъни 1,9 бараварга ошди. Умумий демографик юклама 2013 йилда энг паст даражага — 619 нафарга тушган, шундан бери ҳар йили ўсиб бормоқда.
Умумий демографик юклама энг юқори Сурхондарё (847,8), Андижон (833,4) ва Қашқадарё (829,6) вилоятларида, энг паст эса Тошкент шаҳрида (696,5) ва Хоразм вилоятида (731,5) қайд этилган. Ҳар 1000 нафар меҳнатга лаёқатли кишига тўғри келадиган кексалар сони Тошкент шаҳрида (278,6) ва Бухоро вилоятида (240,2) энг кўп, Сурхондарё (184,2) ва Жиззах (186,9) вилоятларида эса энг кам.
Умр кўриш давомийлиги — 76,4 йил
2025 йилда туғилишда кутилаётган умр кўриш давомийлиги қайта ҳисоб-китобдан кейин 76,4 йилни ташкил этди. Бу аввалги баҳолашдан (75,4 йил) бир йилга кўп.
Статистикачилар бу ўзгариш механизмини тушунтирмоқда. Вафот этганлар сони ўзгартирилмаган, тегишли ёш гуруҳларидаги аҳоли сони эса ошган. Шу сабабли ўлим коэффициентлари пасайган ва кутилаётган умр кўриш давомийлиги кўтарилган.
Тузатишлар йиллар кесимида бир хил эмас. 2010–2019 йилларда қайта ҳисобланган кўрсаткич аввалгисидан 0,1–0,3 йилга паст, 2020–2025 йилларда эса 0,6–1 йилга юқори бўлди. Янги маълумотларга кўра, 2010–2025 йилларда умр кўриш давомийлиги 72,8 йилдан 76,4 йилгача, яъни 3,6 йилга ошган. Аввалги ҳисоб-китобда ўсиш 2,4 йил — 73 йилдан 75,4 йилгача деб баҳоланган. 2020 йилдаги пасайиш COVID-19 пандемияси даврида ўлим кўрсаткичлари ошгани билан боғлиқ.
2025 йилда эркаклар учун кутилаётган умр кўриш давомийлиги 75 йил, аёллар учун эса 77,9 йилни ташкил этди. 2010 йилдан буён эркакларда ушбу кўрсаткич 4 йилга, аёлларда 3,2 йилга ошган. Натижада улар ўртасидаги фарқ 3,7 йилдан 2,9 йилга қисқарган.
2025 йилда шаҳар аҳолиси учун кўрсаткич 75,7 йилдан 77 йилгача, қишлоқ аҳолиси учун эса 74,8 йилдан 75,7 йилгача қайта ҳисобланди. Шаҳар ва қишлоқ ўртасидаги фарқ 2010 йилдаги 2,8 йилдан 2025 йилда 1,3 йилга қисқарди. Статистикачилар бу маълумотлар ҳақиқий ҳолатдан фарқ қилиши мумкинлигини таъкидламоқда. Вафот этганлар доимий рўйхатдан ўтган манзили бўйича, аҳоли эса қайта ҳисоб-китобдан кейин амалда яшаш жойи бўйича ҳисобга олинади. Масалан, киши шаҳарда яшаб, қишлоқда рўйхатдан ўтган бўлса, унинг вафоти қишлоқ статистикасига киритилади.
Умр кўриш давомийлиги энг юқори Тошкент шаҳрида (79,6 йил), Навоий вилоятида (78,7 йил) ва Қорақалпоғистонда (78 йил) қайд этилган. Энг паст кўрсаткич Самарқанд (74,7 йил), Сурхондарё (74,8 йил) ва Қашқадарё (75 йил) вилоятларида кузатилган.
14 та ҳудуддан 12 тасида кўрсаткич ошган. Фақат Жиззах вилоятида (1 йилга) ва Самарқанд вилоятида (0,1 йилга) аввалги баҳолашдан паст бўлди. Энг катта ўсиш Қорақалпоғистонда (5,1 йилга), Сирдарё ва Тошкент вилоятларида (2,7 йилга), Тошкент шаҳрида (2,5 йилга) ҳамда Навоий вилоятида (2,2 йилга) қайд этилди. Аввал 72,9 йиллик кўрсаткич билан энг паст натижалар қаторида бўлган Қорақалпоғистон янги ҳисоб-китобдан кейин етакчи ҳудудлар қаторига кўтарилди.
Туғилиш: қишлоқда юқори, шаҳарда паст
2025 йилда мамлакат бўйича туғилишнинг умумий коэффициенти ҳар бир аёлга 3,21 нафар фарзандни ташкил этди. Аввалги кўрсаткич 3,20 нафар эди. 2010–2025 йилларда мамлакат бўйича ушбу коэффициентга киритилган тузатиш ҳеч бир йилда 0,07 дан ошмади.
Шаҳар ва қишлоқ кесимида эса ўзгаришлар сезиларлироқ бўлди. Шаҳар аёлларида туғилиш коэффициенти барча йилларда аввалги кўрсаткичдан паст бўлди. 2025 йилда у ҳар бир аёлга 3 нафар ўрнига 2,80 нафар фарзандни ташкил этди. Қишлоқ аёлларида эса 2017 йилдан бошлаб кўрсаткич, аксинча, юқорироқ бўлди: 2025 йилда аввалги 3,41 нафар ўрнига 3,71 нафарни ташкил этди. Шаҳар ва қишлоқ ўртасидаги фарқ 0,41 нафардан 0,91 нафаргача, яъни икки баравардан кўпроқ ошди.
Аввалги маълумотларга кўра, 2023–2025 йилларда қишлоқ жойларда туғилиш 3,51 нафардан 3,41 нафаргача камайган. Қайта ҳисобланган маълумотларда эса у бироз ўсиб, 3,67 нафардан 3,71 нафарга етган. Шаҳарда пасайиш янги маълумотларга кўра кучлироқ бўлди: аввалги ҳисобдаги 3,39 нафардан 3 нафаргача камайиш ўрнига, 3,27 нафардан 2,80 нафаргача тушди.
Статистикачилар бу тафовутнинг бир қисми ҳисоблаш методикаси билан боғлиқлигини қайд этмоқда. Туғилишлар онасининг доимий рўйхатдан ўтган жойи бўйича қайд этилади. Агар аёл шаҳарда яшаса-ю, қишлоқда рўйхатдан ўтган бўлса, фарзанд туғилиши қишлоқ статистикасига киритилади, онанинг ўзи эса қайта ҳисоб-китобдан кейин шаҳар аҳолиси таркибида ҳисобга олинади.
Туғилиш коэффициенти энг юқори Сурхондарё (3,83), Қашқадарё (3,76) ва Наманган (3,50) вилоятларида қайд этилган. Энг паст кўрсаткич Тошкент вилоятида (2,43), Қорақалпоғистонда (2,57) ва Тошкент шаҳрида (2,75) кузатилган. Коэффициент энг кўп Тошкент вилояти учун қайта кўриб чиқилди: 2,93 дан 2,43 гача пасайтирилди.
Қайси маълумотлардан фойдаланиш керак?
2026 йил 13 ноябрдан бошлаб 2010–2026 йиллар учун қайта ҳисобланган маълумотлар расмий ҳисобланади, аввалги кўрсаткичлар эса архивга ўтказилди. Динамикани таҳлил қилиш учун Миллий статистика қўмитаси фақат янги маълумотлар қаторидан фойдаланишни тавсия қилмоқда. Эски ва янги маълумотларни аралаштириш нотўғри ҳисобланади. 2010 йилгача бўлган маълумотлар қайта ҳисобланмагани сабабли уларни янги маълумотлар қатори билан тўғридан-тўғри таққослаб бўлмайди.
Аҳоли сонига боғлиқ кўрсаткичлар босқичма-босқич қайта кўриб чиқилади. Улар қаторига аҳоли жон бошига ЯИМ ва Барқарор ривожланиш мақсадлари индикаторлари киради. Тўлиқ жадваллар ва методологик изоҳлар siat.stat.uz сайтининг «Демография» бўлимида эълон қилинган.
2026 йил 10 сентябрдаги ПФ-190-сон Президент фармонига мувофиқ, Миллий статистика қўмитаси 2027 йил охирига қадар аҳолини рўйхатга олиш натижалари асосида аҳолининг статистик регистрини яратади. Кейинчалик аҳоли сони шу регистр асосида ҳисобланади ва эълон қилинади. «Аҳолини рўйхатга олиш тўғрисида»ги қонунга кўра, аҳолини рўйхатга олиш камида ҳар ўн йилда бир марта ўтказилади.
