Тошкент, Ўзбекистон (UzDaily.uz) — Швеция Қироллик Фанлар академияси Фрэнсис Хальценни 2026 йил физика бўйича Нобель мукофоти совриндори деб эълон қилди. Висконсин–Мэдисон университети олими нейтрино обсерваторияси IceCube’ни яратиш ва астрофизик келиб чиқишга эга юқори энергияли нейтриноларни кашф этишга қўшган ҳал қилувчи ҳиссаси учун мукофотга сазовор бўлди.
Хальцен ишининг асосида атроф-муҳитдаги моддалар билан деярли ўзаро таъсир қилмайдиган заррачаларни аниқлаш учун Антарктида музидан детектор сифатида фойдаланиш ғояси ётади. Жанубий қутбда барпо этилган IceCube майдони тахминан бир куб километр бўлган музлик ҳажмига жойлаштирилган улкан ёруғлик датчиклари тизимидан иборат.
Нейтринолар Ер ва инсон танаси орқали доимий равишда ўтиб, деярли ҳеч қандай из қолдирмайди. Уларнинг атом ядролари билан ўзаро таъсири жуда кам ҳолларда содир бўлади, бироқ айнан шундай тўқнашув натижасида пайдо бўладиган ёруғлик чақнаши заррачани қайд этиш имконини беради.
Астрофизика учун ўта юқори энергияга эга нейтринолар алоҳида аҳамиятга эга. Коинотда заррачаларга Ердаги лабораторияларда эришиш мумкин бўлган даражадан миллион мартагача юқори энергия бера оладиган табиий тезлаткичлар мавжуд. Шу билан бирга, бундай манбаларнинг кўпчилигининг табиати ва жойлашуви ҳали етарлича ўрганилмаган.
Нейтринолар бу жараёнларни тадқиқ этишда муҳим устунликка эга. Бошқа заррачалардан фарқли ўлароқ, улар энергиясининг катта қисмини йўқотмасдан, Ерга деярли тўғри траектория бўйлаб етиб келиши мумкин. Шунинг учун уларни қайд этиш анъанавий усуллар билан ўрганишнинг имкони бўлмаган космик манбалар ҳақида маълумот олиш имконини беради.
Хальцен биринчи марта 1988 йилда нейтриноларни излаш учун Жанубий қутбдан фойдаланишни таклиф қилган. Унинг ғояси шаффоф муз ичида нейтринонинг атом ядроси билан ўзаро таъсири натижасида пайдо бўладиган ёруғлик сигналини қайд этишдан иборат эди.
Антарктида музлари шундай кузатувларни амалга ошириш учун шовқинлар даражаси пастлиги туфайли мос келади. Бундан ташқари, Жанубий қутб геологик жиҳатдан барқарорлиги ва зилзилаларнинг йўқлиги билан ажралиб туради. Бошқа олимларнинг қўллаб-қувватлашидан сўнг детекторларни бевосита муз ичида синаш ишлари бошланган.
Юқори энергияли космик нейтриноларнинг кам учраши улкан миқёсдаги детектор яратишни талаб қилди. Бир куб километр музни қамраб олган IceCube 2011 йилда якунланган. Кўп ўтмай, тадқиқотчилар юқори энергияли биринчи нейтриноларни қайд этдилар.
Кейинги йилларда олимлар Қуёш тизимидан ташқаридаги ҳудудлардан келган бўлиши мумкин бўлган нейтринолар ҳақида маълумотларга эга бўлдилар. Бу Коинотдаги бундай заррачалар манбаларини тизимли равишда излашга асос солди.
«Фрэнсис Хальцен фантастик илмий қурилмани яратган халқаро тадқиқотчилар ва муҳандислар жамоасига раҳбарлик қилди. Унинг қатъияти ва илмий қарашлари астрономиянинг янги турига йўл очди», — деди Нобель қўмитасининг физика бўйича раиси Марк Пирс.
IceCube кузатувлари давом этмоқда. Обсерватория томонидан қайд этилган нейтрино ўзаро таъсирлари энг кучли ва фаол космик муҳитларда содир бўлаётган жараёнларни тадқиқ этиш имконини беради ҳамда илгари номаълум бўлган ҳодисаларни аниқлашга ёрдам бериши мумкин.
Фрэнсис Хальцен 1944 йилда Бельгиянинг Тинен шаҳрида туғилган. 1969 йилда у Лёвен Католик университетида PhD даражасини олган. Хальцен АҚШдаги Висконсин–Мэдисон университети профессори ҳисобланади.
2026 йил физика бўйича Нобель мукофоти миқдори 12 миллион Швеция кронасини ташкил этади.
Швеция Қироллик Фанлар академияси 1739 йилда ташкил этилган. Академия фанни ривожлантириш ва унинг жамиятдаги ролини мустаҳкамлаш билан шуғулланувчи мустақил ташкилот бўлиб, табиий фанлар ва математикага алоҳида эътибор қаратади.
