Тошкент, Ўзбекистон (UzDaily.uz) — Ўзбекистон Марказий банки 2026–2030 йилларга мўлжалланган кичик ва ўрта бизнесни қўллаб-қувватлаш концепциясини ишлаб чиқди. Ҳужжат тадбиркорларнинг молиялаштириш имкониятларини кенгайтиришга қаратилган 25 та ташаббусни ўз ичига олади.
Асосий мақсадлардан бири — 2030 йилгача банклар онлайн микрокредитларни ўртача бир соат ичида ажрата оладиган шароитларни яратиш ва бундай кредитларнинг умумий микрокредитлар ҳажмидаги улушини 60 фоизга етказиш. Бу ҳақда Ўзбекистон Республикаси Марказий банки хабар берди.
Ҳозирда 218 триллион сўмни ташкил этаётган кичик ва ўрта бизнеснинг кредит портфелини 2030 йилгача икки баравар ошириш режалаштирилган.
Кичик ва ўрта бизнесга ажратилган кредитларнинг ялпи ички маҳсулотга нисбати 12 фоиздан 20 фоизга, нобанк кредит ташкилотларининг умумий кредитлаш ҳажмидаги улуши эса 1,7 фоиздан 5 фоизга оширилиши керак.
Кичик ва ўрта бизнесни кредитлашда давлат молия институтларининг улушини 73 фоиздан 65 фоизгача, йирик давлат банки хусусийлаштирилган тақдирда эса 55 фоизгача камайтириш режалаштирилган.
Кредит ташкилотлари учун кичик ва ўрта бизнес субъектлари тўғрисидаги ишончли ва очиқ маълумотлар билан қамров даражаси, яъни кредит бюролари қамрови 68 фоиздан 80 фоизга оширилиши кўзда тутилган.
Концепция пилот ҳужжат сифатида тасдиқланади ва мақсадли кўрсаткичлар бажарилиши, ташаббуслар амалга оширилиши, бозор иштирокчилари ҳамда экспертлар билан муҳокамалар натижалари асосида ҳар йили қайта кўриб чиқилади.
Кичик ва ўрта бизнес ҳамда кредит олиш имкониятлари
Ҳужжатда келтирилган Жаҳон банки маълумотларига кўра, 2025 йилда кичик корхоналарнинг атиги 10 фоизи, ўрта корхоналарнинг эса 16 фоизи кредитлардан фойдаланган.
Кичик ва ўрта бизнес субъектларининг фақат 24 фоизида амалдаги кредит ҳисобварақлари мавжуд, 68 фоизи эса кредит бюроларида рўйхатдан ўтган. Жаҳон банки баҳолашига кўра, кичик ва ўрта бизнес савдосининг қарийб 30 фоизи электрон шаклда амалга оширилади.
Ҳужжатда кичик ва ўрта бизнес мамлакат ялпи ички маҳсулотининг ярмидан кўпроғини ва бандликнинг қарийб тўртдан уч қисмини таъминлаши қайд этилган.
Миллий статистика қўмитаси маълумотларига кўра, 2026 йил 1 январь ҳолатида фаолият юритаётган 474,9 мингта корхона ва ташкилотнинг 403,8 мингтаси ёки 85 фоизи кичик корхоналар ва микрофирмалар ҳиссасига тўғри келган.
2026 йил 1 июль ҳолатига кўра, якка тартибдаги тадбиркорлар, деҳқон хўжаликлари ва ҳунармандларни ҳам ҳисобга олганда, кичик бизнес субъектлари сони 1 миллион 236,1 мингтага етган.
2026 йилнинг биринчи ярмида кичик бизнес ялпи ички маҳсулотнинг 50,5 фоизини ишлаб чиқарган. Бу 518,7 триллион сўмлик қўшилган қийматга тенг. Олти ой давомида яна 44 мингта кичик корхона ва микрофирма ташкил этилган.
Ушбу даврда кичик ва ўрта бизнес экспорти 7,48 миллиард долларни ёки мамлакат умумий экспортининг 47,2 фоизини ташкил этган. Импорт эса 13 миллиард долларга, яъни умумий импортнинг 51,8 фоизига тенг бўлган. 2025 йилда ушбу секторда меҳнатга лаёқатли аҳолининг қарийб 74 фоизи ёки тахминан 10,5 миллион киши банд бўлган.
2026 йил 1 июль ҳолатига кўра, банкларнинг кредит портфели 642,8 триллион сўмни ташкил этган. Шундан 407 триллион сўми юридик шахсларга ажратилган кредитлар ҳиссасига тўғри келади.
Кичик ва ўрта бизнес банкларнинг жами кредит портфелининг 36 фоизини ва ажратилган кредитларнинг 34 фоизини ташкил этади. 2026 йилда Президент топшириғига мувофиқ, кичик ва ўрта бизнесни қўллаб-қувватлаш учун 140 триллион сўм кредит маблағлари йўналтирилиши белгиланган.
17 та институционал ташаббус
Концепциядаги энг йирик йўналишни 17 та институционал чора-тадбир ташкил этади. Бизнесни ривожлантириш банкини трансформация қилиш режалаштирилган. Бунда кичик ва ўрта бизнесни узоқ муддатли молиялаштириш, халқаро молия институтларидан ресурслар жалб қилиш ва мақсадли маблағларни молиявий воситачилар орқали тақсимлаш ягона тизимда бирлаштирилади.
Молиявий ташкилотлар ва тадбиркорлар ўртасидаги низоларни судгача ҳал қилиш учун молиявий омбудсман институтини жорий этиш таклиф қилинмоқда. Унинг ваколатлари нафақат жисмоний шахсларга, балки микро ва кичик бизнес субъектларига ҳам татбиқ этилади.
Банкларга бухгалтерия, солиқ, юридик ва консалтинг хизматларини кўрсатишга рухсат бериш режалаштирилган.
Марказий банк маълумотларига кўра, микро ва кичик бизнесга кредит беришни рад этиш ҳолатларининг салмоқли қисми лойиҳаларнинг иқтисодий жиҳатдан истиқболсизлиги билан эмас, балки уларнинг етарли даражада пухта тайёрланмагани билан боғлиқ.
Концепция исломий молиялаштиришнинг методологик базасини яратишни ҳам назарда тутади. Дастлаб исломий молиявий маҳсулотлар пилот банкларда, жумладан, амалдаги банклардаги «исломий дарчалар» орқали жорий этилади. Кейинчалик бундай хизматларни кўрсатиш ҳуқуқига эга лицензия эгалари доираси кенгайтирилади.
Шунингдек, мулк ҳуқуқи изчил равишда бир неча марта ўтадиган битимларда икки карра солиқ солилишининг олдини олиш мақсадида солиқ нейтраллигини таъминлаш масаласи алоҳида ҳал этилади.
Контркафолатлар тизимини жорий қилиш режалаштирилган. Ҳужжатда қайд этилишича, 2026 йил 18 август куни Президентнинг тадбиркорлар билан очиқ мулоқоти якунлари бўйича 10 миллиард сўмгача кредит олишда тадбиркорга кредит суммасининг 25 фоизи миқдорида гаров тақдим этиш етарли бўлади.
Хорижий савдо уйлари, консигнация омборлари ва дистрибьюторлик тармоқлари орқали фаолият юритадиган экспортчилар учун экспорт тушумини амалдаги 180 календарь кун ўрнига шартномада белгиланган муддатларда мамлакатга қайтаришга рухсат бериш таклиф қилинмоқда.
Шунингдек, валюта хатарларини бошқариш учун Миллий хеджинг компаниясини ташкил этиш ва ўрта бизнесни қўллаб-қувватлашга қаратилган «2 000 та экспортчи корхона» дастурини амалга ошириш режалаштирилган.
Бошқа институционал чоралар қаторида Apex жамғармаси ва кафолат маҳсулотлари орқали микромолия ташкилотларининг ресурс базасини кенгайтириш, Марказий банкнинг инновацион хабини ривожлантириш, кичик ва ўрта бизнес ҳолати бўйича ҳар чоракда таҳлилий ҳисоботлар тайёрлаш ҳамда аукционда бошланғич нарх сифатида томонлар келишган гаров қийматидан фойдаланиш каби ташаббуслар мавжуд.
Инфратузилма ва янги молиявий маҳсулотлар
Инфратузилмага оид бешта ташаббус кичик ва ўрта бизнесни кредитлашдаги ахборот номутаносиблигини камайтиришга қаратилган.
Улар орасида гаров мулки ва муаммоли активларни реализация қилиш учун марказлашган рақамли платформани яратиш, кўчар мулкнинг ягона онлайн хабардор қилиш реестрини жорий этиш ҳамда кредит тўлиқ сўндирилгандан кейин гаровга қўйилган мулкка нисбатан чекловларни автоматик бекор қилиш назарда тутилган.
Шунингдек, кредит ажратилгандан кейинги мониторинг ва эрта огоҳлантириш тизимини яратиш, Open Banking тизимини жорий этиш ҳамда муқобил маълумотлар — солиқ, тўлов, савдо ва коммунал хизматлар маълумотлари асосида скоринг моделини ишлаб чиқиш режалаштирилган.
Қарз олувчилар кредит бериш рад этилган тақдирда, бунинг сабабини тушунтиришни талаб қилиш имкониятига эга бўлади. Бундан ташқари, тадбиркорлар банклар ва нобанк ташкилотларининг кредитлари ҳамда бошқа молиявий маҳсулотларини таққослаши мумкин бўлган рақамли маркетплейс ривожлантирилади.
Маҳсулотларга оид учта ташаббус экспортдан олдинги молиялаштиришни ривожлантириш, молиявий маҳсулотлар турини кенгайтириш ва халқаро факторингни қўллаб-қувватлашни назарда тутади.
Хусусан, «Савдони ривожлантириш компанияси» акциядорлик жамияти ҳузурида кафолат ташкилоти тузилмоқда. У халқаро факторинг хизматлари бўйича 10 миллиард сўмгача, бироқ факторинг қийматининг 50 фоизидан ошмаган миқдорда кафолатлар тақдим этади.
2029 йил 1 январга қадар компания чегирма суммасининг ёки ҳисобланган фоизларнинг 50 фоизини, бироқ йиллик 4 фоиздан ошмаган миқдорда қоплаб беради.
Концепцияни ишлаб чиқиш жараёнида Марказий банк Германиянинг KfW банки, British Business Bank, Ҳиндистоннинг SIDBI ташкилоти ва Кореянинг кредит кафолатлари фонди KODIT тажрибасини ўрганган.
