Самолётда нима қилиш мумкин ва нима мумкин эмас: йўловчилар учун қоидалар

Кўрсаткич 2024-йилга нисбатан яхшиланган, ўшанда ҳар 307 рейсга бир ҳодиса тўғри келган эди. Йўловчилар кўпинча экипаж кўрсатмаларини бажармаганлик учун қайд этилади — бу бузилиш тури энг кенг тарқалган бўлиб қолмоқда; бортда оғзаки тажовузкорлик ва мастлик ҳолатлари сони ҳам камайган. Энг оғир ҳолатлар — жисмоний зўравонлик — анча камроқ учрайди, лекин айнан улар рейс ва йўловчилар учун энг жиддий оқибатларга олиб келади.

Маълумотлар дунё бўйлаб 140 дан ортиқ авиакомпания ҳисоботлари асосида IATA IDX (Incident Data Exchange) дастури доирасида тўпланади.

Ҳаво кемаси бортида йўловчи хатти-ҳаракати қоидалари 2012-йилда кодексга киритилган Ўзбекистон Республикаси Ҳаво кодексининг 92-1-моддасини бажариш мақсадида тасдиқланган ва Адлия вазирлиги томонидан рўйхатдан ўтказилган. Мажбуриятлардан ташқари, йўловчининг ҳуқуқлари ҳам бор: хусусан, у экипаж аъзоларига жамоат тартибини бузаётган ёки асоссиз тажовузкор хатти-ҳаракат қилаётган бошқа йўловчига нисбатан чора кўришни талаб қилиб мурожаат қилиши мумкин. Бортдаги белгиланган хатти-ҳаракат қоидаларини бузганлик учун Ўзбекистон Республикасининг Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодексига мувофиқ жавобгарлик назарда тутилган, ташувчи эса ҳаракатлари парвоз хавфсизлигига таҳдид солаётган йўловчини кейинги ташишдан бош тортиш ҳуқуқига эга.

• Ҳаво кемаси бортида йўловчи хатти-ҳаракати қоидаларига риоя қилиш ва парвоз хавфсизлигига оид масалаларда ҳаво кемаси қўмондони ёки экипаж аъзоларининг кўрсатмаларини бажариш.
• Бортда ўтириш жойини бортга чиқиш талонида кўрсатилганидек, зарур бўлганда эса экипаж аъзоларининг кўрсатмасига мувофиқ эгаллаш.
• Юкни фақат шу мақсад учун мўлжалланган жойларга қўйиш.
• "Камарни боғланг" ёруғлик белгиси ёнганидан сўнг дарҳол хавфсизлик камарини боғлаш ва у ўчирилмагунча ечмаслик.
• Авиация хавфсизлиги мақсадида ўтказиладиган текширув талабларини бажариш.

IATA таъкидлашича, биринчи қарашда нисбатан "енгил" кўринадиган бузилишлар ҳам — масалан, қоидалар талаб қилганда ниқоб тақишдан бош тортиш ёки камарни боғламаслик — интизомсиз хатти-ҳаракатнинг асосий даражасига киради ва кўпинча экипаж томонидан кескинлаштирмасдан ҳал қилинади. Бироқ айнан шундай ҳолатлар энг кўп қайтарилади ва стюардессаларнинг эътиборини бошқа вазифалардан чалғитади.

• Камарни боғлаш ёки электрон қурилмани ўчириш талабини ўз ичига олган экипаж кўрсатмаларига эътибор бермаслик.
• Салонда ёки ҳожатхонада чекиш, шу жумладан электрон сигаретлар — кўпчилик рейсларда бу маҳаллий қонунчиликдан қатъи назар, авиакомпания қоидалари билан тақиқланган.
• Ўзи билан олиб келган, экипаж томонидан берилмаган алкоголни истеъмол қилиш, ёки стюардесса беришдан бош тортгандан кейин ҳам ичишда давом этиш.
• Бошқа йўловчилар ва экипажга нисбатан оғзаки ёки жисмоний тажовузкор хатти-ҳаракат қилиш.
• Бошқа йўловчиларни ёки бортдаги воқеаларни уларнинг розилигисиз видео ёки фотосуратга олиш.

IATA маълумотларига кўра, 1963-йилги Токио конвенциясида мавжуд юрисдикция бўшлиғи интизомсиз йўловчи ишининг тахминан 60 фоиз ҳолатларда суд жараёнига етиб бормаслигининг асосий сабаби ҳисобланади: келиш аэропортидаги маҳаллий полиция кўпинча бошқа давлатда рўйхатдан ўтган ҳаво кемаси бортида содир бўлган ҳодисани кўриб чиқиш ваколатига эга бўлмайди. Бу бўшлиқни бартараф этиш учун Халқаро фуқаро авиацияси ташкилоти (ICAO) давлатларни қўниш давлати ва ҳаво кемаси оператори давлатига юрисдикцияни кенгайтирувчи 2014-йилги Монреал протоколига (MP14) қўшилишга чақиради.

Айрим давлатлар — жумладан, Австралия, Франция, Финляндия, Янги Зеландия ва Сингапур — полиция ёки авиация хавфсизлиги ходимларига ҳодиса энг оғир тоифага кирмаса, жиноий иш қўзғатмасдан бузувчига жойида жарима ёзиш имконини берувчи маъмурий жарима тизимини жорий қилган.

АҚШ Миллий транспорт хавфсизлиги кенгаши (NTSB) маълумотларига кўра, 2009–2018-йиллар давомида АҚШ авиакомпанияларида турбулентликдан жиддий жароҳат олган 123 йўловчидан фақат биттаси жароҳат олиш пайтида камар боғлаган эди. "Камарни боғланг" ёруғлик белгиси экипаж олдиндан турбулентликдан хабардор бўлганда ёқилади, аммо "очиқ осмон турбулентлиги" деб аталадиган ҳолат ҳеч қандай кўринадиган белгиларсиз юзага келади ва ҳар доим ҳам прогнозга тушмайди, шунинг учун FAA ёруғлик белгиси ҳолатидан қатъи назар, ўтирганингизда камарни ечмасликни очиқ тавсия қилади.

• Ёруғлик белгиси ўчган бўлса ҳам, камарни бутун парвоз давомида бўшроқ боғлиқ ҳолда сақланг — булутсиз ҳаводаги кучли турбулентлик огоҳлантиришсиз пайдо бўлади.
• Ўриндиққа ўтиришингиз биланоқ камарни боғланг ва экипаж эълон қилмагунча ечманг, ҳатто шунчаки мизғиб қолган бўлсангиз ҳам.
• Икки ёшгача бўлган болаларни қўлда кўтариб эмас, балки сертификатланган автомобиль ёки авиация болалар ўриндиғида маҳкамлаб қўйиш хавфсизроқ.
• Ўриндиқдан турган бўлсангиз, биринчи имкониятда жойингизга қайтиб, камарни боғланг — йўлакда керагидан ортиқ турманг.
• Турбулентлик ҳақида эълон қилинганда дарҳол салон бўйлаб юришни тўхтатиб, жойингизни эгалланг.

Электроникани топшириладиган эмас, айнан қўл юкида сақлаш қоидаси шу билан боғлиқ: юк бўлимида батарея ёниб кетса, экипаж буни тезда аниқлаб, ўчира олмайди, салонда эса стюардессалар бундай ҳодисаларга дарҳол жавоб беришга ўргатилган. Ўриндиқ орасида қисилиб қолган қурилма бўйича алоҳида кўрсатма бор: йўловчи ўриндиқни ўзи силжитишга уринмаслиги керак — механизм батареяни шикастлаб, ёниб кетишига сабаб бўлиши мумкин, шунинг учун стюардессани чақириш лозим.

Uzbekistan Airways ички ва халқаро рейсларида учадиган йўловчилар учун шунга ўхшаш қоида амал қилади: қуввати 100 Вт·соатгача бўлган қурилмалар қўл юкида розилик олмасдан рухсат этилади, 160 Вт·соатгача бўлган батареялар учун эса авиакомпаниянинг олдиндан рухсати талаб қилинади.

• Сафарга фақат ҳақиқатан керак бўлган қурилмалар ва батареяларни олиб боринг.
• Барча телефон, ноутбук, камера ва запас батареяларни топшириладиган юкда эмас, фақат қўл юкида сақланг.
• Агар қўл юкингизни чиқишда топшириш учун олиб қўйишса, олдиндан ундан барча қурилма ва батареяларни чиқариб олинг.
• Запас батареялар ва қувват манбаларини асл қутисида сақланг ёки қисқа туташувнинг олдини олиш учун контактларини изоляция билан ёпиштиринг.
• 100 Вт·соатдан юқори қувватли батареялар учун (масалан, катта фото техника ёки дронлар) авиакомпаниядан талабларни олдиндан аниқлаштиринг.
• 160 Вт·соатдан юқори қувватли батареялар одатда йўловчи рейсларига қабул қилинмайди.
• Қурилма қизиб кетса, тутун чиқарса ёки шикастланган бўлса — буни дарҳол экипажга хабар қилинг, ўзингиз совутиш ёки кўчиришга уринманг.

IATA таъкидлашича, авиакомпаниялар ўртасидаги қоидалар фарқи миллий тартибга солишдаги тафовутлар (масалан, айрим давлатларда вейпларнинг тақиқланиши), ташувчининг ўз хавф баҳолаши ва аниқ маршрутлардаги чекловлар билан боғлиқ. Шу сабабли барча бундай қурилмалар учун ягона халқаро норма мавжуд эмас ва парвоздан олдин долзарб шартларни бевосита авиакомпаниядан аниқлаштириш тавсия этилади.

• Электрон сигаретлар ва вейплар: турли авиакомпанияларда қоидалар фарқ қилади — олдиндан аниқлаштиринг; уларни бортда ишлатиш ва зарядлаш деярли ҳамма жойда тақиқланган.
• Батареяси ўрнатилган дрон ва камералар: қўл юкида рухсат этилади; запас батареялар ҳам фақат шу ерда, ҳимояланган ҳолда ташилади.
• Олинадиган батареяли "ақлли" чамадон: батареяни чиқариб, қўл юкида алоҳида олиб юриш керак.
• Олинмайдиган батареяли "ақлли" чамадон: авиакомпаниянинг сиёсатига қараб, юкка ҳам, салонга ҳам қабул қилинмаслиги мумкин.

Бу қоидалар авиация регуляторлари томонидан белгиланган ва турли идораларнинг материалларида бир-бирига мос келади: масалан, АҚШ FAA алоҳида таъкидлайдики, фавқулодда трапдан фойдаланишдан олдин тақали пойабзални ечиб қўйиш керак, чунки у шиширилидиган юзани шикастлаши мумкин. IATA "Save a Life, Not a Bag" кампанияси доирасида ўтказган йўловчилар сўрови шуни кўрсатдики, одамлар фавқулодда вазиятда ўзларининг ҳаракатлари ҳақида ўйлаган нарса билан аслида танлайдиган нарса ўртасида фарқ мавжуд: сўралганларнинг 80 фоизи фавқулодда туширишда қандай ҳаракат қилишни билишини айтган, аммо тўғри жавобни — барча нарсаларни қолдиришни — атиги 61 фоизи берган. Бу эса йўловчиларнинг ҳар ўнидан қарийб тўрттаси энг хавфсиз ҳаракатни танламаган бўларди, дегани. Шу билан бирга, респондентларнинг 60 фоизи зарур нарсалар аллақачон ўзларида бўлса, сумкани ушлаб олиш эҳтимоли камроқ бўлишини таъкидлади.

• Экипаж кўрсатмаларини диққат билан тингланг ва дарҳол бажаринг.
• Барча юкни, шу жумладан ўриндиқ остидаги қўл юкини жойида қолдиринг.
• Содир бўлаётган воқеани видео ёки фотосуратга олиш учун тўхтаманг.
• Йўлакларда ва фавқулодда чиқиш жойларида тўхтаб қолманг.
• Шиширилидиган трапга сумка олиб чиқманг — бу трапни шикастлаши ва бошқа йўловчиларни жароҳатлаши мумкин.
• Ўзингиз билан (кийим чўнтакларида) фақат энг зарур нарсаларни — ҳужжатлар, дорилар, калитларни — олиб юринг, уларни сумкада қидиришга вақт сарфламанг.
• Фавқулодда трапга ўтиришдан олдин баланд тақали пойабзални ечиб қўйинг — тақа трапнинг шиширилидиган юзасини тешиб, йўловчининг ўзига жароҳат етказиши мумкин.

Тижорат авиакомпаниялари экипажи биринчи ёрдам кўрсатиш бўйича тайёргарликдан ўтади ва одатда бортдаги шошилинч тиббий ёрдам тўпламига (Emergency Medical Kit) кириш ҳуқуқига эга, бу тўплам халқаро тавсияларга кўра, бошқа нарсалар билан бир қаторда дефибриллятор ва пульс-оксиметрни ўз ичига олиши керак. Жиддий ҳолатларда экипаж бортда шифокор ёки тиббий ходим борлигини овоз кучайтиргич орқали сўраши, ёки радио орқали ердаги тиббий хизмат билан боғланиб, экипажга масофадан маслаҳат берилиши мумкин. Энг яқин аэропортга фавқулодда қўниш ҳақидаги қарорни тиббий хизматларнинг тавсияларини ҳисобга олиб, ҳаво кемаси қўмондони қабул қилади.

Парвоз давомида шошилинч ёрдамга муҳтож бўлиши мумкин бўлган сурункали касаллиги (қандли диабет, аллергия, юрак-қон томир касалликлари) бўлган йўловчи зарур дориларни юкда эмас, қўл юкида сақлаши ва бортга чиқишда соғлиги ҳолати ҳақида стюардессага олдиндан хабар бериши керак.

Бу қадамлар парвоздан олдинги экипаж брифингини алмаштирмайди, бироқ қурилмани чиқишда сўнгги дақиқада топширишга мажбур бўлиш ёки бортга чиқишдан олдин олиб қўйилиш хавфини камайтиради. Аниқ ташувчининг амалдаги талаблари IATA нинг умумий тавсияларидан фарқ қилиши мумкин, шунинг учун ноаниқ ҳолатларда чипта сотиб олинганда кўрсатилган авиакомпания қоидаларини текшириб кўриш лозим.

• Ноутбук, камера ёки қувват манбаси батареяси этикеткасидаги ватт-соат (Вт·соат) кўрсаткичини текширинг — бу рақам нима розилик олмасдан олиб юриш мумкинлигини ва нима авиакомпания рухсатини талаб қилишини белгилайди.
• Барча батарея ва батареяли қурилмаларни топшириладиган чамадондан қўл юкига ўтказинг.
• Запас батареялар ва қувват манбаларининг контактларини изоляция билан ёпиштиринг ёки уларни завод қутисида сақланг.
• Авиакомпания сайтида вейп, дрон ва ўрнатилган электроникали чамадонлар бўйича сиёсатни аниқлаштиринг.
• Паспорт, чипталар ва дориларни юқоридаги жавонда эмас, кийим чўнтакларида ёки доим ўзингиз билан бўладиган кичик сумкада сақланг.