Ўзбекистонда 2,5 млндан ортиқ фуқаро кредит олишга ўзига-ўзи тақиқ қўйган. Бу ҳимояни қандай ёқиш ва бекор қилиш мумкин
Кредит олишга ўзига-ўзи тақиқ қўйиш хизмати сизнинг номингизга янги кредитлар расмийлаштирилишини бепул блоклайди — 2026 йил июлига келиб, ундан 2,5 млндан ортиқ киши фойдаланган.
Тошкент, Ўзбекистон (UzDaily.uz) — Бошқа бировнинг номига кредит нафақат ўғирланган паспорт орқали расмийлаштирилиши мумкин: айрим ҳолларда шахсий маълумотларнинг сизиб чиқиши ёки банк ходимининг ишонувчанлиги ҳам етарли бўлади. 2025 йил июнидан бошлаб Ўзбекистон фуқароларида бундай имкониятни олдиндан ёпиш — муаммо юзага келишини кутмасдан, ўз номига кредит ва микрозайм олишни ихтиёрий равишда тақиқлаш имконияти пайдо бўлди.
Механизм Ўзбекистон Республикасининг 2025 йил 4 мартдаги ЎРҚ-1043-сон Қонуни билан жорий этилган, тегишли ўзгартиришлар 2025 йил 6 июндан кучга кирган. «Кредит-ахборот таҳлилий маркази» кредит бюроси МЧЖ маълумотларига кўра, хизмат тез оммалашмоқда: 2025 йил 1 июль ҳолатига ундан қарийб 33,1 минг киши фойдаланган бўлса, 2025 йил 1 октябрга келиб бу кўрсаткич қарийб 149,5 мингни, 2026 йил 1 январда 438,3 мингни ташкил этган. 2026 йил 1 июль ҳолатига эса тақиқни ёқиб қўйганлар сони 2,57 млндан ошган — 1 497 389 нафар эркак ва 1 076 637 нафар аёл. Бу бир йил ичида 77 баравардан кўпроқ ўсишни англатади.
Ўзига-ўзи тақиқ қандай ишлаши, уни қандай усуллар орқали ёқиш ва бекор қилиш мумкинлиги, қайси кредитлар блокланиши ва кимлар ушбу ҳимоядан ҳозироқ фойдаланиши мақсадга мувофиқлигини кўриб чиқамиз.
№1. Кредит расмийлаштиришга ўзига-ўзи тақиқ нима ва у қандай ишлайди
Ўзига-ўзи тақиқ — банклар ва микромолия ташкилотларига (ММТ) сизнинг номингизга янги кредитлар, микрозаймлар ва кредит карталарини расмийлаштиришни ихтиёрий равишда тақиқлаш имконини берувчи механизм. Тақиқ фаоллаштирилгандан сўнг маълумотлар кредит битимини тузиш тақиқланган шахслар реестрига киритилади ва кредит тарихлари бюросига уланган барча кредиторлар кредит беришдан олдин ушбу реестрни текшириши шарт.
Механизм Ўзбекистон Республикасининг 2025 йил 4 мартдаги ЎРҚ-1043-сон Қонуни билан жорий этилган. Мазкур қонун «Кредит ахбороти алмашинуви тўғрисида»ги Қонунга янги 16-1-моддани — жисмоний шахслар тўғрисидаги маълумотларни кредит битимини тузиш тақиқланган шахслар реестрига киритиш ҳақидаги нормани қўшган. Ўзгартиришлар 2025 йил 6 июндан кучга кирган.
Тақиқ фаоллаштирилганидан бошлаб кредит ахбороти алмашинуви тизимига уланган ҳар қандай молиявий ташкилотга кредит олиш учун юборилган сўровда автоматик равишда тақиқ мавжудлиги ҳақидаги белги кўринади. Агар банк ёки ММТ реестрни четлаб ўтиб кредит расмийлаштирса, бунинг учун жавобгарлик номидан фойдаланилган шахсга эмас, кредиторга юкланади.
- Фуқаро тақиқни фаоллаштириш учун ариза беради
- Кредит бюроси маълумотларни кредит битимини тузиш тақиқланган шахслар реестрига киритади
- Банклар ва ММТлар кредит расмийлаштириш вақтида реестрни текшириши шарт
- Агар шахс реестрда бўлса, кредит олиш учун ариза автоматик равишда рад этилади
№2. Ўзига-ўзи тақиқни қандай усуллар орқали ёқиш мумкин
Ўзига-ўзи тақиқни ёқишнинг энг осон усули — my.gov.uz портали орқали (браузер ёки мобил иловага орқали): у хизматни ҳам ёқиш, ҳам ўчириш имконини беради. Бундан ташқари, тақиқни Давлат хизматлари марказига шахсан мурожаат қилиб, шунингдек, фақат фаоллаштириш учун «KATM» кредит бюроси хизмати орқали ҳам ёқиш мумкин.
my.gov.uz портали исталган жойдан фойдаланиш мумкин бўлган универсал вариант ҳисобланади. Унда «Кредит шартномасини тузишга тақиқ қўйиш ёки тақиқни бекор қилиш» хизмати мавжуд бўлиб, у орқали тақиқни ҳам фаоллаштириш, ҳам бекор қилиш мумкин. Авторизация OneID тизими орқали амалга оширилади.
Қўшимча имконият сифатида «Кредит-ахборот таҳлилий маркази» кредит бюроси МЧЖнинг «KATM» номи остида ишлайдиган хизматидан фойдаланиш мумкин. У мобил илова ва infokredit.uz сайти кўринишида мавжуд. У орқали фақат тақиқни фаоллаштириш мумкин, уни бу усулда бекор қилиб бўлмайди. Яна бир офлайн вариант — паспорт билан Давлат хизматлари марказига (ДХМ) ёки «KATM» кредит бюросининг офисига шахсан мурожаат қилиш. У ерда ҳар икки операцияни ҳам амалга ошириш мумкин. Барча ҳолатларда хизмат бепул.
- my.gov.uz (браузер ва мобил илова) — фаоллаштириш ва бекор қилиш
- Давлат хизматлари маркази — фаоллаштириш ва бекор қилиш
- «KATM» кредит бюроси (мобил илова, infokredit.uz сайти ёки офисга шахсан мурожаат қилиш) — онлайн фаоллаштириш; офисда тақиқни ҳам бекор қилиш мумкин
№3. my.gov.uz орқали ўзига-ўзи тақиқни қандай фаоллаштириш мумкин
my.gov.uz орқали ўзига-ўзи тақиқни фаоллаштириш учун OneID орқали авторизациядан ўтиш, «Кредит шартномасини тузишга тақиқ қўйиш ёки тақиқни бекор қилиш» хизматини топиш ва «Хизматдан фойдаланиш» → «Фаоллаштириш» тугмаларини босиш керак — тақиқ қўшимча тасдиқларсиз автоматик кучга киради.
my.gov.uz сайтини браузер орқали ёки мобил илова орқали очинг (илова Google Play ва App Store’да мавжуд). OneID тизими орқали авторизациядан ўтинг. Агар аккаунтингиз ҳали бўлмаса, уни id.egov.uz сайтида паспорт серияси ва рақами орқали яратиш мумкин. Порталнинг қидирув сатрига «Кредит шартномасини тузишга тақиқ қўйиш ёки тақиқни бекор қилиш» деб ёзинг ва хизмат саҳифасини очинг.
«Хизматдан фойдаланиш» тугмасини босинг, сўнг «Фаоллаштириш» амалини танланг. Тизим аризани автоматик қайта ишлайди ва маълумотларни реестрга киритади — шахсни ЭРИ ёки шахсан ташриф орқали қўшимча тасдиқлаш талаб этилмайди. Хизмат кўрсатилгани ҳақидаги электрон ҳужжатни фаоллаштиришдан сўнг дарҳол юклаб олиш мумкин.
- my.gov.uz сайтини браузерда ёки мобил илова орқали очиш
- OneID орқали авторизациядан ўтиш
- «Кредит шартномасини тузишга тақиқ қўйиш ёки тақиқни бекор қилиш» хизматини топиш
- «Хизматдан фойдаланиш» → «Фаоллаштириш» тугмаларини босиш
- Зарур бўлса, электрон тасдиқловчи ҳужжатни юклаб олиш
№4. Ўзига-ўзи тақиқ қайси кредитларни блоклайди, қайсиларига таъсир қилмайди
Ўзига-ўзи тақиқ кредит ахбороти алмашинуви тизимига уланган барча кредиторларда янги истеъмол кредитлари, онлайн қарзлар, ММТ микрозаймлари, кредит карталари, бўлиб-бўлиб тўлаш хизматлари ва лизинг расмийлаштирилишини блоклайди. У амалдаги кредитлар ҳамда бевосита жисмоний шахслар ёки танишлардан олинган қарзларга таъсир қилмайди.
Ўзига-ўзи тақиқ амалдаги мажбуриятларни бекор қилмайди: аввал расмийлаштирилган кредитлар, кредит карталари ва бўлиб-бўлиб тўлаш бўйича тўловларни одатдаги тартибда давом эттириш керак — тақиқ фақат янги аризаларга нисбатан қўлланади. Кредит ахбороти алмашинуви тизимига уланиш банклар ва ММТлар учун мажбурий бўлгани сабабли, чеклов амалда кредит бозорининг деярли барча расмий иштирокчиларига татбиқ этилади.
Расмий молиявий ташкилотлар орқали эмас, масалан, танишлар ёки хусусий шахслардан олинган қарзлар ўзига-ўзи тақиқ доирасига кирмайди, чунки бундай битимлар кредит тарихлари бюролари орқали ўтмайди.
- Блокланади: банклардаги истеъмол кредитлари
- ММТларнинг онлайн қарзлари ва микрокредитлари
- Кредит карталари
- Молиявий компанияларнинг бўлиб-бўлиб тўлаш хизматлари ва лизинг
- Блокланмайди: амалдаги кредитлар ва хусусий шахслардан олинган қарзлар
№5. Ўзига-ўзи тақиқни қандай бекор қилиш ва буни неча марта амалга ошириш мумкин
Ўзига-ўзи тақиқни my.gov.uz орқали (браузер ёки мобил илова), шунингдек, Давлат хизматлари марказида ёки «KATM» кредит бюросининг офисида шахсан мурожаат қилиб бекор қилиш мумкин — «KATM» иловаси ёки сайти орқали эса мустақил равишда фақат тақиқни фаоллаштириш мумкин. Қонунга кўра, ариза кредит бюроси томонидан олинган заҳоти реестрга дарҳол киритилади; қонунда тақиқни неча марта фаоллаштириш ёки бекор қилиш мумкинлиги бўйича чеклов белгиланмаган.
my.gov.uz орқали тақиқни бекор қилиш учун ўша «Кредит шартномасини тузишга тақиқ қўйиш ёки тақиқни бекор қилиш» хизматини очинг ва «Фаолсизлантириш» амалини танланг. «Кредит ахбороти алмашинуви тўғрисида»ги Қонуннинг 16-1-моддасига кўра, тақиқни бекор қилиш ҳақидаги ариза ҳам, уни ўрнатиш ҳақидаги ариза каби, кредит бюроси томонидан олинган заҳоти реестрга дарҳол киритилади. 2025 йилда хизмат ишга туширилгани ҳақидаги аввалги хабарларда тақиқни бекор қилиш учун икки иш кунигача муддат кўрсатилган эди. Бу баҳо қонунда маълумотларни дарҳол киритиш ҳақидаги тўғридан-тўғри норма билан фарқ қилади. Шу сабабли қонун матнига таяниш лозим.
Қонунда тақиқни ўрнатиш ва бекор қилиш ихтиёрий ҳамда бепул амал сифатида белгиланган, бироқ бундай мурожаатлар сонига чеклов қўйилмаган. Яъни қонун тақиқни қайта-қайта фаоллаштириш ва бекор қилишни тақиқламайди.
№6. Ўзига-ўзи тақиқ бузилганида банклар қандай жавобгарликка тортилади
Қонун банклар, нобанк кредит ташкилотлари ва ММТ сифатида фаолият юритувчи тўлов ташкилотларига кредит битимини тузишдан олдин ўзига-ўзи тақиқ реестрини текширмасдан кредит битими тузишни тўғридан-тўғри тақиқлайди. Агар битим тақиқни четлаб ўтган ҳолда расмийлаштирилса, унинг ҳуқуқий оқибатлари учун жавобгарлик маълумотларидан фойдаланилган шахсга эмас, кредиторга юкланади.
«Кредит ахбороти алмашинуви тўғрисида»ги Қонуннинг 16-1-моддасига кўра, банклар, нобанк кредит ташкилотлари ва ММТ сифатида фаолият юритувчи тўлов ташкилотларига муайян шахсда тақиқ мавжуд ёки мавжуд эмаслиги ҳақидаги маълумотларни реестрдан олмасдан кредит битимини тузиш тақиқланади. Агар кредитор ушбу талабни бузиб, реестрда бўлган шахснинг иштирокисиз ёки хабариcиз битим тузса, бундай битимнинг ҳуқуқий оқибатлари учун жавобгарлик кредиторга юкланади.
Шунингдек, қонунда 5000 БҲМгача жарима — қарийб 1,875 млрд сўм — алоҳида назарда тутилган. Бироқ ушбу санкция Марказий банк томонидан кредит бюроларининг ўз фаолиятидаги қонунбузарликлари, масалан, реестрни юритиш тартибига риоя қилмаслик ёки бюро хизматлари истеъмолчиларининг ҳуқуқларини бузганлик учун қўлланади. У ўзига-ўзи тақиқни четлаб ўтган ҳолда муайян кредит расмийлаштирилгани учун банк ёки ММТга бевосита қўлланадиган жарима эмас. Банклар ва ММТларга нисбатан қонунда умумийроқ — «битимнинг ҳуқуқий оқибатлари учун жавобгарлик» — формуласи ишлатилган ва айнан шу бузилиш учун белгиланган жарима миқдори кўрсатилмаган.
- Банклар ва ММТлар кредит беришдан олдин ўзига-ўзи тақиқ реестрини текшириши шарт
- Қоидабузарлик учун битимнинг ҳуқуқий оқибатлари бўйича жавобгарлик назарда тутилган (қонуннинг 16-1-моддаси)
- 1,875 млрд сўмгача жарима қонунда алоҳида — банклар учун эмас, кредит бюролари учун назарда тутилган
№7. Кимлар ўзига-ўзи тақиқни ёқишни кўриб чиқиши керак
Ўзига-ўзи тақиқ, айниқса, чет элда яшайдиган ёки тез-тез хорижга чиқадиган, паспортини йўқотган, ёши катта қариндошларини телефон фирибгарлигидан ҳимоя қилмоқчи бўлган ёки амалдаги кредитини тўлашга эътибор қаратиб, янги қарз олишни истамайдиганлар учун долзарб.
Аризани дунёнинг исталган нуқтасидан my.gov.uz орқали топшириш мумкин — бунинг учун фақат OneID тизимидан фойдаланиш имконияти бўлиши керак. Бу хорижга ишлаш ёки узоқ муддатли хизмат сафарига кетган ва Ўзбекистондаги молиявий операцияларни шахсан назорат қила олмайдиганлар учун қулай. Худди шу мантиқ паспорт йўқолган ёки ўғирланган ҳолатга ҳам тегишли: янги ҳужжат расмийлаштирилгунга қадар ўзига-ўзи тақиқ бошқа бировнинг номингизга кредит расмийлаштириш имкониятини чеклайди.
Алоҳида тоифа — «ҳисоб хавфсизлигини текшириш» баҳонасида ҳаракат қиладиган фирибгарлардан ёши катта қариндошларини ҳимоя қилмоқчи бўлганлар, шунингдек, амалдаги кредитини тўлаётган ва эски қарзни тўлиқ ёпмагунча янги қарз олиш имкониятини онгли равишда истисно қилмоқчи бўлганлар.
- Чет элда яшайсиз ёки тез-тез хорижга чиқасиз
- Паспортингизни йўқотдингиз ёки у ўғирланди
- Ёши катта қариндошларингизни фирибгарлардан ҳимоя қилмоқчисиз
- Амалдаги кредитиингизни тўлаяпсиз ва янги қарз олишни режалаштирмаяпсиз