Markaziy Osiyo zaif hamkorlik sabab milliardlab yo‘qotmoqda: CACCC-2026 dagi Jahon banki signali

Toshkent, O‘zbekiston (UzDaily.uz) — Markaziy Osiyo allaqachon yetarli darajadagi mintaqaviy hamkorlik yo‘qligi sabab to‘g‘ridan-to‘g‘ri iqtisodiy yo‘qotishlarga duch kelmoqda va yondashuv o‘zgarmasa, bu xarajatlar faqat ortib boradi. Bu haqda Jahon bankining mintaqaviy dasturlar rahbari Dmitriy Petrin CACCC-2026 doirasida o‘tkazilgan, mintaqaviy hamkorlik va COP30 yakunlariga bag‘ishlangan sessiyada ta’kidladi.

An’anaviy diplomatik ritorikadan farqli ravishda, Jahon banki taqdimoti aniq iqtisodiy hisob-kitoblarga asoslandi va ular tizimli muammoni ko‘rsatadi: mintaqa umumiy resurslarni hanuz milliy chegaralar doirasida boshqarishda davom etmoqda.

Hamkorlik yo‘qligining narxi

Jahon banki ma’lumotlariga ko‘ra, suv sohasida koordinatsiyaning yetishmasligi Markaziy Osiyo davlatlariga kamida 4,5 milliard dollar miqdorida yo‘qotilgan daromadga tushgan. Shu bilan birga, elektr energiyasi savdosining amalga oshirilmagan salohiyati kamida 15 milliard dollarga baholanmoqda.

Bu raqamlar o‘z-o‘zicha emas, balki qo‘ldan boy berilgan imkoniyatlar miqyosini ko‘rsatgani bilan muhimdir. Suv, energetika va iqlim xavflari transchegaraviy xususiyatga ega bo‘lgan mintaqa amalda hanuz bo‘lingan iqtisodiyotlar yig‘indisi sifatida harakat qilmoqda.

Iqlim kun tartibidan mintaqaviy iqtisodiyotga

Jahon banki yondashuvining asosiy xususiyati “iqlim majburiyati”dan “iqlim iqtisodiy o‘sish omili”ga o‘tishdir.

Institut strategiyasi iqlim barqarorligi, investitsion jozibadorlik va ish o‘rinlari yaratishni bevosita bog‘laydi.

Asosiy ustuvor yo‘nalish — xususiy investitsiyalar uchun qulay muhit yaratish va ayniqsa yoshlar hamda ayollar uchun yuqori haq to‘lanadigan ish o‘rinlarini shakllantirishdan iborat.

Bu tub burilishdir: iqlim endi alohida siyosat emas, balki rivojlanish infratuzilmasi sifatida ko‘rilmoqda.

Integratsiyasiz mintaqa kengaymaydi

Jahon banki amalda Markaziy Osiyoning asosiy strukturaviy cheklovini qayd etadi: integratsiya yetishmasligi yechimlarni kengaytirishga to‘sqinlik qilmoqda.

Bunga javoban ko‘p bosqichli dasturiy yondashuvga o‘tilmoqda, unda milliy loyihalar mintaqaviy komponentlar bilan to‘ldiriladi, bilim almashinuvi mexanizmlari yaratiladi va davlatlar o‘rtasidagi institutsional bog‘liqlik kuchaytiriladi.

Bunday arxitektura mintaqaning asosiy muammosini — milliy siyosat va resurslarning transchegaraviy tabiati o‘rtasidagi uzilishni — bartaraf etishga qaratilgan.

Investitsiyalar portfeli: konsentratsiya va nomutanosiblik

2026 yil aprel holatiga ko‘ra, Jahon bankining Markaziy Osiyodagi portfeli 79 ta loyiha doirasida 10,3 milliard dollarni tashkil etadi, biroq investitsiyalar taqsimoti notekisligicha qolmoqda. O‘zbekistonga 5,5 milliard dollar, Tojikistonga 1,8 milliard dollar, Qirg‘izistonga 1,2 milliard dollar, Qozog‘istonga 1,35 milliard dollar ajratilishi rejalashtirilgan, mintaqaviy dasturlarga esa 565 million dollar yo‘naltiriladi.

Bu taqsimot ikki tomonlama tendensiyani ko‘rsatadi: bir tomondan investitsiyalar hajmi ortmoqda, ikkinchi tomondan esa mintaqaviy komponent asosiy xavflarning transchegaraviy tabiatiga qaramay, milliy loyihalardan ortda qolmoqda.

Asosiy zaif nuqtalar: suv, energetika, yer

Petrin chiqishida mintaqaning tizimli zaifliklari aniq belgilab berildi: suv xavfsizligi, energetik barqarorlik, yer degradatsiyasi, oziq-ovqat xavfsizligi va pandemiya xavflari.

Bu yo‘nalishlarni birlashtiradigan jihat shuki, ularning hech biri bitta davlat darajasida samarali hal etilishi mumkin emas.

Shu sababli mintaqaviy hamkorlikka urg‘u berilishi CACCC-2026 umumiy mantiqiga mos keladi, unda iqlim majburiyatlaridan (ONUV 3.0) ularni amalda bajarishga o‘tish muhokama qilinmoqda.

Mintaqaviy dasturlar tizimni o‘zgartirish vositasi sifatida

Jahon bankining asosiy tashabbuslari — RESILAND CA+, REMIT, WEC va One Health — amalda hamkorlikni majburiy qiluvchi mexanizmlar sifatida ishlaydi.

Ular umumiy infratuzilma bog‘liqliklarini yaratadi, yagona bozorlarni, ayniqsa elektr energiyasi bozorini shakllantiradi va davlatlar o‘rtasida institutsional aloqalarni mustahkamlaydi.

Boshqacha aytganda, bu faqat loyihalar emas, balki mintaqadagi o‘zaro hamkorlik arxitekturasini o‘zgartirishga qaratilgan urinishdir.

Xulosa: hamkorlik iqtisodiy zaruratga aylanmoqda

Jahon banki chiqishidan asosiy xulosa aniq: Markaziy Osiyo endi parchalanish narxini ko‘tara olmaydi.

Mintaqa allaqachon buning uchun har yili milliardlab dollar yo‘qotishlar orqali to‘lamoqda — energetika, suv boshqaruvi va investitsiyalar yetishmasligi orqali.

Bu sharoitda mintaqaviy hamkorlik siyosiy iroda masalasi bo‘lishdan chiqmoqda. U iqtisodiy barqarorlikning asosiy shartiga aylanmoqda.