Фоизсиз пул
Ислом молияси Ўзбекистонга қандай кириб келди ва бу ҳар биримиз учун нимани ўзгартиради
UzDaily.uz махсус лойиҳаси
Бу нима ўзи
Қарз бермайдиган банк
Энг муҳимидан бошлайлик. Ислом молияси — бу «диний пул» ёки хайрия эмас. Бу дунё бўйича айланмаси 3 триллион доллардан ошадиган, ўнлаб давлатларда — Малайзия ва БААдан тортиб Буюк Британия ва Германиягача — фаолият юритувчи тўлақонли молия соҳасидир.
Одатий банкдан фарқи — даромад олиш фалсафасининг ўзида.
Одатий банк пулда пул ишлайди. У бир фоизда депозит жалб қилади, бошқа фоизда кредит беради — ва шу фарқда яшайди. Бу ерда пулнинг ўзи товар.
Ислом банки реал битимларда пул ишлайди. У товарларни сотиб олиб қайта сотади, мулкни ижарага беради, мижоз бизнесига сармоя киритади ва у билан фойда — ҳамда зарарни ҳам баҳам кўради. Бу ерда пул фақат восита, даромад эса доим реал активга — машина, квартира, ускуна, ишлаб турган корхонага боғлиқ.
Шундан келиб чиқиб — бутун тизим уч «мумкин эмас»га асосланади:
Рибо
Ссуда фоизига тақиқ. Пулни ўстириб бериш мумкин эмас. Олдиндан кафолатланган ҳар қандай «осмондан тушган» даромад шариат қонунидан ташқарида.
Ғарар
Ортиқча ноаниқликка тақиқ. Мавжуд бўлмаган нарсани сотиб бўлмайди ва шартлари томонларга тушунарсиз битимлар тузиб бўлмайди.
Майсир
Қиморга тақиқ. Ҳеч қандай гаров, лотерея ва курсларда ўйнаш йўқ.
Бундан ташқари, ахлоқий филтр ҳам бор: ислом банки алкогол ва тамаки ишлаб чиқаришни, қимор бизнесини ва шариат ҳаром деб ҳисоблаган бошқа ҳар қандай нарсани молиялаштирмайди.
Худди шу тамойил — хавфларни тақсимлаш ва реал активларга таяниш — ислом молиялаштиришнинг асосини ташкил қилади.
Шайх Иброҳим бин Халифа Ал Халифа
AAOIFI ҳомийлик кенгаши раиси, ЯАБР Тошкентдаги йиллик йиғилишида
UzDaily.uz'да ўқиш →Бу қандай ишлайди
Битта машина — иккита банк
Тасаввур қилинг: Алишер 300 миллион сўмлик автомобиль сотиб олмоқчи, лекин унинг қўлида пулнинг ҳаммаси йўқ.
1-сценарий · Одатий банк
Банк Алишерга кредит беради. Алишер машинани ўзи сотиб олади ва кейинги беш йил давомида қарзни фоизлари билан қайтаради.
Агар ставка ўзгарса (сузувчи ставкада) — тўлов ҳам ўзгаради. Банк учун пул нимага сарфланганидан қатъи назар, уни фоизи билан қайтариб олиш муҳим.
Муддати ўтса, пеня ҳисобланади ва у банк даромадига айланади.
2-сценарий · Ислом банки (муробаҳа)
Банк ушбу машинани дилердан ўзи сотиб олади, сўнг уни Алишерга олдиндан келишилган устама билан бўлиб-бўлиб тўлаш шарти билан сотади. Масалан, беш йилга 360 миллион сўмга.
Бу сумма шартномада бир марта ва бутунлай белгиланади: у ҳеч қандай ҳолатда ўсмайди. Банк бу ерда кредитор эмас, сотувчи, ва товар харидорга топширилгунча унинг хавф-хатарини ўз зиммасига олади.
Ислом банки муддати ўтган тўловлар учун жаримани ўзига қолдира олмайди — қоидага кўра улар хайрияга йўналтирилади.
Муҳим эслатма: ислом банкидаги бўлиб-бўлиб тўлаш бепул эмас. Устама мавжуд ва якуний нархда у кредит фоизига таққосланиши мумкин. Фарқ — битим табиатида, хавф-хатарлар тақсимотида ва мижоз биринчи кунидан якуний суммани билишида.
Одатий банк ва ислом банки
Воситалар
Янги пулнинг луғати
Қонун ўзбек банкларига олти турдаги ислом операцияларини рухсат берди. Бу сўзлар тез орада банк рекламаларида пайдо бўлади. Таърифини кўриш учун карточкани босинг.
МУРОБАҲА
бўлиб-бўлиб тўлаш МКТ бозорининг 63 фоизиБанк товарни сотиб олади ва уни мижозга қатъий устама билан қайта сотади.
Нима учун: авто, техника, уй-жой, бизнес учун товарлар.
ИЖАРА
ижара / лизингБанк мулкни сотиб олади ва уни мижозга, кўпинча сотиб олиш ҳуқуқи билан, ижарага беради.
Мижоз ижара тўлаётган вақтда мулк эгаси — банк.
МУДОРАБА
ишончли ҳамкорликБир томон пул беради, иккинчиси — меҳнат. Фойда келишув асосида, зарар эса инвесторга тегишли бўлади.
Инвестиция солимлар шу тарзда ишлайди.
МУШОРОКА
қўшма корхонаБанк ва мижоз лойиҳага биргаликда маблағ киритади ва фойда-зарарни улушларига мутаносиб тақсимлайди.
Бизнесга тўғридан-тўғри инвестицияга энг яқини.
САЛАМ
товар учун олдиндан тўловБанк олдиндан тўлайди, масалан, деҳқонга келажакдаги ҳосил учун.
Қишлоқ хўжалиги ва ишлаб чиқариш учун восита.
ВАКОЛА
агентлик шартномасиМижоз маблағларни бошқаришни банкка комиссия эвазига топширади.
Тез орада Ўзбекистонда
СУКУК
Облигацияларнинг исломий аналоги. Инвестор аниқ лойиҳа ёки активни молиялаштиради ва ундан даромад улушини олади.
ТАКАФУЛ
Ўзаро ёрдам тамойилига асосланган исломий суғурта: иштирокчиларнинг умумий жамғармаси зарарни қоплайди.
Таҳлил
Тарқатиб юбориш вақти келган уч афсона
Нет.
Йўқ. Бу тижорат ташкилоти, у ҳам даромад топади — фақат бошқача йўл билан. Марказий банк раиси ўринбосари Санжар Носиров Тошкент халқаро инвестиция форумида сўзга чиқиб, молиявий саводхонликни ошириш регуляторнинг асосий вазифаларидан бири деб атади: унинг сўзларига кўра, одамлар орасида ислом молияси бутунлай бепул нарса деган нотўғри тасаввур кенг тарқалган ва уни ижтимоий ёрдам билан адаштиришади. Муробаҳа устамаси ёки ижара тўлови — бу молиялаштиришнинг ҳақиқий нархидир.
Нет.
Йўқ. Ислом банки мижози ҳар қандай эътиқоддаги ёки эътиқодсиз инсон бўлиши мумкин. Ислом молиясининг ғарбий марказларидан бири бўлган Лондонда бундай банклар мижозлари орасида мусулмон бўлмаганлар ҳам талайгина: уларни қатъий тўловлар, шаффофлик ва ахлоқий филтрлар жалб қилади.
Нет.
Йўқ. Қонун икки босқичли моделни яратди: одатий банклар аввалгидек ишлашда давом этади, ислом хизматлари эса — алоҳида ислом банклари ёки анъанавий банклар ичидаги «ислом ойналари» орқали — қўшимча бўлди. Дунё тажрибаси шуни кўрсатадики, иккала тизим ҳам ўнлаб йиллар давомида бирга яшайди ва мижоз учун рақобатлашади.
Қонун
29-июнда айнан нима кучга кирди
ЗРУ-1126-сон қонун 2026-йил 27-мартда қабул қилинди ва Президент Шавкат Мирзиёев томонидан имзоланди. Расман бу бир вақтнинг ўзида тўққизта қонун ҳужжатига — Фуқаролик ва Солиқ кодексидан тортиб «Марказий банк тўғрисида»ги ва «Банклар ва банк фаолияти тўғрисида»ги қонунларгача — киритилган ўзгартиришлардир. Моҳиятан эса — янги соҳанинг ҳуқуқий асоси.
Алоҳида литсензия
Ислом банк фаолияти билан фақат Марказий банкнинг махсус литсензиясини олган ташкилотлар шуғулланиши мумкин. Унинг амал қилиш муддати чекланмаган, бошқа шахсларга бериш тақиқланади.
Икки иш модели
Мамлакатда ҳам тўлақонли ислом банклари, ҳам «ислом ойналари» — одатий банкларнинг бўлинмалари — очилиши мумкин. Литсензияга эга банк иккала фаолият турини ҳам параллел олиб боришга ҳақли. «Қонун ислом банклари учун янги литсензияларни жорий этади ва дуал банк тизимини яратади», — деб изоҳлади ТХИФ-2026 ҳошиясида Марказий банк раиси ўринбосари Санжар Носиров, қонуннинг кучга киришини Ўзбекистон молия тизими учун тарихий воқеа деб атади.
Ислом молияси бўйича кенгаш
Марказий банк ҳузурида 2026-йил 15-июлда Ислом молияси кенгаши тузилди — бу мамлакатда ислом молиясини ривожлантиришни мувофиқлаштирувчи ва ислом тамойиллари асосида ишлайдиган банклар, МКТлар ва бошқа молия институтлари учун ягона стандартларни ишлаб чиқувчи коллегиал орган. Беш кишидан иборат кенгашни Ўзбекистон мусулмонлари идораси Фатво маркази вакили Саиджамол Масаитов бошқаради, ўринбосари — Муҳаммадаюбхон Хомидов, аъзолари — Ҳикматилла Тоштемиров, Абдуллатиф Турсунов (иккаласи ҳам Фатво маркази мутахассислари) ва Orient Audit Group бошқарувчи ҳамкори Аҳроржон Саидуллаев. Кенгаш халқаро талабларга мос миллий ислом молиялаштириш стандартларини тайёрлайди, тартибга солиш ва назорат бўйича тавсиялар беради, банклар ва МКТларга маслаҳат беради, Марказий банкни AAOIFI’да вакиллик қилади ва ҳар йили МБ бошқарувига ҳисобот беради. Иккинчи даража — банкларнинг ўзидаги шариат кенгашлари бўлиб қолмоқда.
Савдо қилиш ҳуқуқи
Банк қонунчилиги учун тубдан янги норма: ислом банкларига савдо фаолияти билан шуғулланиш, компаниялар ташкил этиш, улуш ва акциялар сотиб олиш рухсат этилади — буларсиз муробаҳа ва мушорока мумкин эмас.
Ўз солиқлари
Солиқ кодексида ислом операциялари ҳақида алоҳида боб пайдо бўлди. Маъноси — солиқ нейтраллиги: муробаҳа битими икки марта солиққа тортилмаслиги керак, акс ҳолда ислом маҳсулотлари бошиданоқ кредитлардан ютқазган бўларди. Хайрияга йўналтирилган жарималарни банк харажат сифатида ҳисобга олиши мумкин.
Янги тушунчалар
Қонунчиликда биринчи марта «ислом банк фаолияти», «ислом молиявий операциялари», «ислом молиялаштириш стандартлари» ва «инвестиция солими» атамалари мустаҳкамланди. Стандартлар AAOIFI ва IFSB қоидаларига таянади, уларнинг тўлақонли аъзосига Марказий банк айланди.
Тарих
Узоқ йўл: 20 йиллик масофа
2003–2004
Ўзбекистон Ислом тараққиёт бანкига аъзо бўлди. Ўзбек банклари учун ИТБ'нинг биринчи лойиҳа линиялари.
2018
«Ислом ойналари»ни жорий этишда кўмаклашиш учун ICD'га мурожаат. Қарор лойиҳаси қабул қилинмади.
2020
БМТТД ва ИТБ тадқиқоти: тадбиркорларнинг 61 фоизи ва жисмоний шахсларнинг 75 фоизи ислом молиясидан фойдаланишга тайёр.
2022-йил апрел
Банк бўлмаган кредит ташкилотлари тўғрисидаги қонун МКТларга ислом молиялаштиришга рухсат берди.
2023
«Ўзбекистон — 2030» стратегияси ислом молиясини ривожлантиришни давлат вазифаси сифатида мустаҳкамлади.
2024
МБ МКТларнинг ислом хизматлари тўғрисидаги низомни тасдиқлади: муробаҳа, ижара, мудораба, мушорока, салам.
2025
Қонун лойиҳаси муҳокамага қўйилди. МКТлар 21 миллиард сўмлик хизмат кўрсатди. МБ лойиҳа офиси тузилди.
27.03.2026
ЗРУ-1126-сон қонун қабул қилинди. Президент уни Сенат маъқуллаганидан бир неча кун ўтиб имзолади.
29.06.2026
Қонун кучга кирди. Ислом банк фаолияти имконияти расман очилди.
15.07.2026
Марказий банк ҳузурида Ислом молияси кенгаши тузилди — беш аъзодан иборат, раиси Ўзбекистон мусулмонлари идораси Фатво маркази вакили Саиджамол Масаитов.
0×
2026-йил I чоракда МКТларнинг ислом хизматлари ўтган йилнинг шу даврига нисбатан ўсиши
0 млрд сўм
2026-йилнинг 5 ойида МКТларнинг ислом хизматлари ҳажми — 2025-йилнинг бутун ҳажмидан кўп
Йўл харитаси
2030-йилгача режалар: уч босқич
Ислоҳот уч босқичда амалга оширилади — бу кетма-кетлик ҳақида Марказий банк раиси ўринбосари Санжар Носиров ТХИФ-2026'да гапириб берди.
1-босқич · 2022–2026
Микромолия
МКТлар синов майдонига айланди: уларда тартибга солиш, стандартлар, назорат синовдан ўтказилди. Бугунги кунда ислом воситаларини тахминан 12 та микромолия ташкилоти таклиф қилади. Улардан биттаси фақат мудораба модели бўйича ишлайди ва 300 дан ортиқ аёл тадбиркорни молиялаштирди.
2-босқич · 29.06.2026'дан
Ислом банкчилиги
Тўлақонли ислом банклари ва «ислом ойналари»ни ишга тушириш. МБ раиси Темур Ишметов ўнлаб банк тайёргарлик бошлаганини маълум қилди; ислом воситаларидан фойдаланишнинг босқичма-босқич кенгайиши кутилмоқда.
4–5 хорижий банк бозорга чиқишга тайёрлигини билдирган; июн ойида МБ Қатарнинг MBK Holding компанияси билан ҳамкорликни муҳокама қилди.
0+
банк тайёргарлик кўрмоқда
2026
биринчи ислом ойнаси
0
2030-йилгача ислом банки
0
ислом маҳсулотларига эга давлат банки
3-босқич · Олдинда
Капитал бозори ва сукук
Ислом қимматли қоғозлари учун ҳуқуқий асос. Сукук бўйича нормалар ишлаб чиқилаётган капитал бозори тўғрисидаги қонунга киритилмоқда, унда бу воситага алоҳида боб бағишланган. Сукук инвесторлар маблағини аниқ лойиҳалар — инфратузилма, энергетика, кўчмас мулк — учун жалб қилиш имконини беради.
Ислом молияси Марказий Осиё учун шунчаки вариантлардан бири сифатида қаралмаслиги керак. У стратегик устуворликка айланиши лозим.
Шайх Иброҳим бин Халифа Ал Халифа
AAOIFI ҳомийлик кенгаши раиси
UzDaily.uz'да ўқиш →Иқтисодиёт
Бу қанча пул келтириши мумкин
Ислоҳотнинг иқтисодий мантиғи — бугунги кунда молия тизимидан ташқарида қолаётган маблағларни жалб қилишдир.
0 млрд доллар
қонун ишга тушиши билан кутилаётган қўшимча инвестиция ва депозитлар
0,0 млрд доллар
2033-йилга Ўзбекистон ислом банкчилиги активлари (ЯАБР прогнози)
0 млрд доллар/йил
капитал жалб қилишнинг юқори баҳоси (Ислом тараққиёт банки)
0,0 млрд доллар
2033-йилга Марказий Осиё ислом активлари (ЯАБР + ИТБ Институти)
38%
тадбиркорлар диний сабабларга кўра банк кредитидан фойдаланмаган
56%
жисмоний шахслар диний сабабларга кўра банк кредитидан фойдаланмаган (БМТТД/ИТБ)
Биринчи пуллар аллақачон келган
EEFU фонди · 100 млн доллар ИТБ гуруҳи, Саудия тараққиёт фонди ва ФРРУ қўллаб-қувватлашида ислом воситалари орқали КЎБларни молиялаштириш учун. SEAF бошқарувчи директори Ян Черим Ўзбекистонда ислом маҳсулотларига қизиқишнинг барқарор ўсишини қайд этди.
ЯАБРнинг биринчи битими — темир йўл вагонларини сотиб олишни ижара орқали молиялаштириш, 2025-йил охирида маъқулланган. Банк сукук чиқаришни ҳам кўриб чиқмоқда.
Амалиёт
Бу шахсан сиз учун нимани англатади
Агар сиз омонатчи бўлсангиз
Янги депозит тури пайдо бўлади — инвестиция солими. Кафолатланган фоиз ўрнига — банк фойдасидан улуш. Даромад олдиндан ваъда қилинмайди, лекин банк бу пулни реал битимларда ишлаб топади.
Автомобиль ёки уй-жой сотиб олиш
Кредитга альтернатива сифатида муробаҳа (қатъий якуний нарх билан бўлиб-бўлиб тўлаш) ва сотиб олиш ҳуқуқи билан ижара бўлади. Амалий афзаллик — башоратлилик: сумма ставкалар ошса ҳам, муддат ўтса ҳам ўзгармайди.
Агар сизда бизнес бўлса
Мушорока ва мудораба — банкнинг лойиҳага ҳамкор сифатида кириши. Деҳқонлар учун — салам: бугун пул, эртага ҳосил эвазига. Савдо учун — товар харид қилишга муробаҳа. Кичик бизнес учун молиялаштиришга кириш имконияти кенгаяди.
Агар сиз инвестор бўлсангиз
Келажакда — сукук ва шариатга мос инвестиция маҳсулотлари. Диний бўлмаган инвестор учун ислом воситалари — моҳиятан, соҳа бўйича филтрга эга этик инвестициялар синфи.
Марказий Осиё аҳолисининг сезиларли қисми ҳали ҳам банк хизматларидан четда қолмоқда — ва айнан ислом банкчилиги уларга кириш имкониятини кенгайтирувчи восита бўлиши мумкин.
Гулфайруз Асаева
Zaman Bank (Қозоғистон) бошқарув раиси, ЯАБР йиғилишида
UzDaily.uz'да ўқиш →Хавфлар
Ривожланишни нима секинлаштириши мумкин
Бозор иштирокчилари ва экспертлар соҳанинг ривожланиш суръатига боғлиқ бўладиган бир нечта омилни номлашади.
Кадрлар
Ислом банкири ҳам молияни, ҳам шариат стандартларини билиши керак. Мамлакатда бундай мутахассислар ҳозирча кам — регуляторга ўқитиш ва сертификатлашни ташкил этиш топширилган.
Саводхонлик
«Бепул пул» кутиш мижозларнинг кўнглини қолдириши мумкин. Маърифий ишлар Марказий банк томонидан литсензиялаш билан бир қаторда асосий вазифалардан бири деб эълон қилинган.
Маҳсулотлар нархи
Бошида, рақобат кам бўлганда, ислом маҳсулотлари кредитлардан қимматроқ бўлиши мумкин. Янги ўйинчиларнинг кириб келиши вазиятни ўзгартириши мумкин.
Стандартлар ва ишонч
Мижоз «ислом ойнаси» ҳақиқатан шариатга мос эканлигига ишонч ҳосил қилиши керак. Кўп нарса шариат кенгашлари ва МБ ҳузуридаги Ислом молияси кенгаши ишига боғлиқ.
Минтақадаги кўпчилик давлатлар ҳозирча муробаҳа шартномалари билан чекланмоқда, мураккаброқ воситалар деярли мавжуд эмас; тартибга солиш базаси, тайёрланган мутахассислар ва ягона стандартларсиз ислом молиялаштириш ҳажми чекланган бўлиб қолади.
Абдулла бин Ҳарон
IFSB вакили, ЯАБР йиғилишида
UzDaily.uz'да ўқиш →Эпилог ўрнига
29-июн финал эмас, балки старт бўлди. Биринчи ислом банк маҳсулотлари дарров пайдо бўлмайди: банклар литсензия олиши, жараёнларни йўлга қўйиши, одамларни ўқитиши керак. Регулятор режаларига кўра, биринчи «ислом ойнаси» 2026-йил охиригача очилиши керак.
Йўналиш белгиланган. Икки ўн йиллик давомида ислом молиясига қизиқиб келган Ўзбекистон тўрт йил ичида дастлабки микромолия тажрибаларидан тўлақонли қонунгача бўлган йўлни босиб ўтди. Бундан буён ҳамма нарсани амалиёт ҳал қилади: янги воситалар чинакам оммавий бўладими — бу уларнинг фойдали, тушунарли ва ҳалол бўлишига боғлиқ.