Эрон: АҚШ ва Исроил тажовузи ва жаҳон тартибининг келажаги

Тошкент, Ўзбекистон (UzDaily.uz) — Минтақадаги сўнгги воқеалар ва АҚШ ва сионистик режимнинг Эронга қарши ҳарбий ҳужумлари нафақат чекланган можаро ҳисобланади, балки дунёнинг халқаро тизимда беқарорликнинг хавфли босқичига кирганидан далолат беради.

Замонавий дунё тартиби давлатлар суверенитетини ҳурмат қилиш, ҳарбий тажовузни тақиқлаш ва низоларни ҳуқуқий ва дипломатик механизмлар орқали ҳал қилиш каби тамойилларга асосланган. Бугун содир бўлаётган воқеалар ушбу тамойилларнинг аниқ бузилиши, шунингдек, қонун ўрнини куч эгаллайдиган ҳамда Бирлашган Миллатлар Ташкилоти ва Хавфсизлик Кенгаши каби институтлар аста-секин ўз самарадорлиги ва обрўсини йўқотадиган дунёга қараб бораётган хавотирли ҳаракатнинг бошланишидир.

Ушбу тенденциянинг энг хавфли жиҳатларидан бири давлат раҳбарлари ва юқори лавозимли амалдорларни, жумладан, Эрон Ислом инқилоби олий раҳбарини нишонга олишдир. Бу ҳаракат халқаро ҳуқуқ қоидаларини қўпол равишда бузиш ҳисобланади. Агар бундай амалиёт одатий ҳолга айланса, дунё сиёсий суиқасд ва мамлакат раҳбарларини жисмоний йўқ қилиш халқаро сиёсатнинг одатий воситаларига айланадиган даврга киради. Бу эса нафақат минтақавий барқарорликка, балки глобал хавфсизликка ҳам таҳдид солувчи тенденциядир.

Ғазодан домино эффектининг бошланиши

Ушбу тажовузкор тенденциянинг илдизлари ҳам эътиборга молик. Кўпгина таҳлилчиларнинг фикрича, бу тенденция Ғазога қарши очиқ тажовуз билан янги босқичга кирди. Агар зўравонлик ва ҳарбий ҳаракатларга асосланган қоида низоларни ҳал қилишнинг муваффақиятли воситаси сифатида қаралса, у домино каби бошқа минтақаларга ҳам тарқалади. Бу тенденцияни давом эттириш "куч орқали тинчлик" деган хавфли тушунчани тарқатишни англатади. Агар бу жиловланмаса, эртами-кечми барча мамлакатларга етиб борадиган қоидадир. Бу тажовузлар Ғазода бошланиб, Сурия, Ливан, Яман, Ироқ, Қатар ва ниҳоят Эронга етиб борди. Шубҳасиз, куч орқали тинчлик ўрнатишнинг муваффақияти бир минтақада тўхтамайди ва бошқа минтақаларни ҳам қамраб олади.

Эрон кичик ҳарбий нишон эмас

Эрон бир неча минг йиллик тарихга ва чуқур илдиз отган цивилизацияга эга мамлакат бўлиб, уни ҳеч қачон кичик ҳарбий нишон деб ҳисоблаш мумкин эмас. Тарихий тажриба шуни кўрсатадики, ташқи босим нафақат Эронни заифлаштирмайди, балки унинг ички жипслигини янада оширади. Кўплаб кузатувчилар таъкидлаганидек, бу ҳужумларнинг асосий мақсади Эронда беқарорлик яратиш ва охир-оқибат ҳукуматни ўзгартириш эди. Аммо амалий натижа мамлакат халқи ва амалдорларининг янада жипслашиши бўлди.

Эронликлар, шаҳид бўлган раҳбаридан тортиб оддий халқигача, ўз мустақиллиги ва ҳудудий яхлитлигини ҳимоя қилишга қатъий эканликларини бир неча бор исботладилар. Қурбон бўлиш ва шаҳидлик маданияти Эрон тарихида чуқур илдиз отган ва эронликлар майдоннинг ўртасида ўз идеалларидан чекинмасликларини исботладилар. Шунинг учун, тажовуз тугагунига қадар қатъий ва тезкор ҳимояни давом эттириш миллий зарурат ҳисобланади. Эрон халқининг раҳбарияти нишонга олиниб, шаҳид қилинса ҳам, мамлакатни бошқариш байроғи ўша қаршилик ҳаракатидан чиққан янги раҳбарнинг кучли қўлларига топширилади ва қаршилик йўли давом этади.

Геосиёсий мақсадлар ва минтақавий лойиҳалар

Геосиёсий нуқтаи назардан, Эронга қарши ҳарбий ва сиёсий босимлар йирикроқ минтақавий лойиҳалар доирасида таҳлил қилинади. Баъзи таҳлиллар Исроилнинг минтақавий таъсирини кенгайтириш ва "Буюк Исроил" деб номланган лойиҳа каби лойиҳаларга эътибор қаратади. Вашингтондаги кучга асосланган айрим сиёсатлар билан бирга ҳукмронликка асосланган тартибни шакллантиришга олиб келиши мумкин бўлган лойиҳалар.

Худди шу контекстда, баъзи танқидчилар "Трамп империяси" каби концепция ҳақида гапиришади. Бу модел халқаро тизимда иродани мажбурлаш учун ҳарбий куч ва сиёсий босимдан фойдаланишни таъкидлайди. Бироқ, тарихий тажриба шуни кўрсатдики, Эрон каби катта ва маданиятли миллатнинг тараққиётини ҳарбий воситалар ёки ташқи босимлар билан тўхтатиш мумкин эмас.

Эроннинг ташқи босимга қарши тарихий тажрибаси

Ироқ томонидан Эронга қарши олиб борилган уруш пайтида Эрон Ислом Республикасининг инфратузилмасининг катта қисми хорижий кучлар кўмагида вайрон қилинган. Бироқ, Эрон ўша ҳалокатли урушдан кейин ўзини қайта тиклай олди ва минтақавий ва халқаро муносабатларда ҳал қилувчи ўйинчилардан бирига айлана олди. Ушбу тарихий тажриба кўплаб эронликларни ўз мамлакатлари яна бу бўронга бардош беришига ва янги раҳбарият ва миллий ирода билан ўз тараққиёт йўлини давом эттиришига ишонишга ундади.

Фалокатнинг гуманитар кўлами

Геосиёсий жиҳатлар билан бир қаторда, ушбу инқирознинг гуманитар кўлами ҳам ҳайратланарли. Хабарларда мактаблар, касалхоналар, иқтисодий марказлар ва одамларнинг уйлари каби фуқаролик нишонларига қилинган ҳужумлар кўрсатилган. Энг фожиали мисоллардан бири етти ёшдан ўн икки ёшгача бўлган 167 нафар ўқувчи қизнинг ўлдирилишидир. Улар сиёсий музокаралар давом этаётган ва уларнинг муваффақиятга эришиш эҳтимолии мавжуд бўлган бир пайтда дарс билан машғул эдилар. Бу воқеа баъзи кузатувчилар томонидан жаҳон тарихидаги ўқувчи қизларнинг энг йирик қирғинларидан бири сифатида таърифланган.

Баёнотлар ва ҳақиқат ўртасидаги зиддият

Баёнотлар ва жойлардаги ҳақиқат ўртасидаги зиддият ҳам яққол кўриниб турибди. Бундай фожиа содир бўлган куни АҚШ президентининг рафиқаси дунёнинг барча болаларини ҳимоя қилиш ҳақида гапираётганди. Бироқ, ҳақиқат майдонида ўқувчи қизлар ва ҳатто эронлик аёл спортчилар зўравонлик қурбонлари бўлишди. Бундай зиддият "аёллар эркинлиги" ва "болалар ҳуқуқларини қўллаб-қувватлаш" каби баёнотларнинг самимийлиги ҳақида жиддий саволлар туғдиради.

Инсоният маданий меросига таҳдид

Ҳарбий ҳужумлар нафақат инсон ҳаётига таҳдид солади, балки инсониятнинг маданий ва тарихий меросига ҳам хавф туғдиради. Эрон дунёдаги энг қадимги цивилизациялардан бири бўлиб, унинг тарихий ёдгорликлари инсониятнинг умумий меросининг бир қисмидир. ЮНЕСКОнинг Жаҳон мероси рўйхатига киритилган Гулистон саройи ва Исфаҳон маданий мажмуалари каби музейлар ёки тарихий ёдгорликларга етказилган зарар нафақат Эрон учун йўқотиш, балки жаҳон тарихи ва маданиятига ҳам зарбадир.

Кучга асосланган сиёсатнинг оқибатлари

Сўнгги йилларда Доналд Трамп "Америка биринчи ўринда" шиори билан ҳокимият тепасига келди. Бироқ, баъзи танқидчиларнинг фикрича, бу сиёсат баъзан бошқа ўйинчиларнинг манфаатлари ҳатто Америка халқининг манфаатларидан ҳам устун бўладиган тарзда амалга оширилмоқда. Шу нуқтаи назардан, баъзи таҳлилчилар киноя билан "Америка биринчи" шиори амалда "Исроил биринчи ва Исроил охирги" шиорига айланганини, бу сиёсат охир-оқибат Америка халқи ва дунёнинг бошқа давлатлари учун катта харажатларга олиб келиши мумкинлигини таъкидлайдилар.

Глобал тартиб келажагида бурилиш нуқтаси

Хулоса қилиб айтганда, бугун Эронга тиқиштирилган уруш нафақат минтақавий инқироз ҳисобланади, балки глобал тартиб келажагида бурилиш нуқтаси бўлиши мумкин. Агар халқаро ҳамжамият Қўшма Штатлар ва сионистик режим томонидан бу зўравонлик циклининг кенгайишини олдини олмаса, дунё халқаро ҳуқуқ қоидалари, кўп томонлама институтлар ва дипломатия тамойиллари ўз ўрнини куч ва зўравонлик мантиғига бўшатиб берадиган босқичга кириши мумкин.

Бироқ, тарих шуни кўрсатадики, Эрон каби чуқур маданий ва тарихий илдизларга эга давлатлар энг қийин инқирозларни енгиб ўтиш қобилиятига эга. Эрон халқи асрлар давомида кўп марта катта қийинчиликларга дуч келган ва ҳар сафар ўзининг ўзига хослиги, маданияти ва миллий иродасига таяниб, бу синовларни енгиб ўтишга муваффақ бўлган. Кўпгина кузатувчиларнинг фикрича, Эрон бу сафар ҳам янги раҳбарият ва миллий ҳамжиҳатлик билан бу инқирозни енгиб чиқади ва муҳим минтақавий ва глобал ўйинчи бўлиб қолаверади.

Эрон Ислом Республикасининг

Ўзбекистон Республикасидаги Фавқулодда ва Мухтор Элчиси

Муҳаммадали Искандарий