Nomutanosib majburiyatlar, tengsiz imtiyozlar va Pokistonning suv resurslarini bosim vositasiga aylantirishi

Toshkent, O‘zbekiston (UzDaily.uz) — I Qism: Tengsizlik arxitekturasi — Hindistonning ezgu niyati qanday qilib yon berishga aylantirildi

Tarixiy asos: Daryo tizimining bo‘linishi

Ind daryosi tizimi oltita yirik daryodan — Hind, Chenab, Jelam, Ravi, Bis va Sutlejdan iborat bo‘lib, ular Hindiston va Pokiston hududlari orqali oqadi. Ushbu tizim ichimlik suvi, qishloq xo‘jaligi va elektr energiyasi ishlab chiqarishni ta’minlab, Ind havzasida yashovchi yuz millionlab insonlarning hayot manbai hisoblanadi.

1947-yilda Britaniya Hindistoni bo‘lingach, Hind daryosi tizimi ham ikki yangi davlat o‘rtasida taqsimlandi. Geografik jihatdan vaziyat aniq edi: yuqori oqimdagi davlat sifatida Hindiston ko‘plab daryolarning manbalarini nazorat qilardi, Pokistonning asosiy qishloq xo‘jaligi hududi — sug‘orishga kuchli bog‘liq Panjob tekisliklari esa sharqdan keladigan suv oqimlariga hayotiy darajada qaram edi. Hindiston esa Panjob va Rajastondagi rivojlanish maqsadlari uchun ushbu tizimdan foydalanishga muhtoj bo‘lish bilan birga, yangi g‘arbiy qo‘shnisi bilan barqaror va normal munosabatlarni saqlashni istardi. Ichki ehtiyojlari yuqori bo‘lishiga qaramay, Hindiston 1960-yil 19-sentabrda Pokiston bilan ushbu katta yon berishlarga asoslangan suv taqsimoti shartnomasini imzoladi. Kelishuv Jahon banki vositachiligida amalga oshirilgan.

Muzokaralar – Hindiston oqilona yondashuvi uchun “to‘lov” qildi

2.1 Pokistonning cho‘zish strategiyasi va Jahon bankining 1954-yilgi taklifi

Muzokaralar jarayoni boshidanoq Hindistonning konstruktiv va oqilona yondashuvi bilan Pokistonning maksimalistik, ba’zan esa mutlaqo noo‘rin talablaridan iborat nomutanosiblik bilan shakllandi. Bu esa yakuniy natijalarning Pokiston foydasiga og‘ishiga olib keldi.

Jahon bankining 1954-yil 5-fevraldagi ilk muhim taklifi bunga yaqqol misoldir. Hatto dastlabki bosqichdayoq Hindistondan quyidagi bir tomonlama yon berishlar talab qilindi:

• Hindistonning Hind va Chenab daryolarining yuqori oqimlarida rejalashtirilgan barcha loyihalari bekor qilinishi va ularning foydasi Pokistonga o‘tishi kerak edi.
• Hindiston Chenab daryosidan taxminan 6 million akr-fut miqdoridagi suvni burib olish huquqidan voz kechishi talab qilindi.
• Chenab daryosining Merala hududidagi (hozir Pokistonda) suvlaridan Hindiston foydalanishi mumkin emas edi.
• Kutch hududida ushbu daryo tizimidan foydalanishga oid hech qanday suv loyihalariga ruxsat berilmasligi kerak edi.

Shuncha cheklovlarga qaramay, Hindiston tezkor yechimga bo‘lgan samimiy istagini namoyish etib, taklifni deyarli darhol qabul qildi. Pokiston esa aksincha, rasmiy roziligini deyarli besh yil davomida cho‘zib, faqat 1958-yil 22-dekabrda berdi.

Hindistonning ushbu ezgu niyati natijasida cheklovlar aynan unga yuklandi, Pokiston esa g‘arbiy daryolarda yangi loyihalarni deyarli hech qanday teng cheklovlarsiz rivojlantirishda davom etdi. Pokiston shunday xulosaga keldi: qarshilik foyda keltiradi, hamkorlik esa xarajat talab qiladi — va u shu yondashuvni keyinchalik ham muntazam qo‘llab kelmoqda.

Hindiston nimadan ayrildi: Qurbonlik miqyosi

3.1 Suv taqsimoti

Shartnomaga ko‘ra, Hindiston Sharqiy daryolar — Sutlej, Bias va Ravi ustidan eksklyuziv huquqlarga ega bo‘ldi, Pokiston esa G‘arbiy daryolar —Hind, Chenab va Jelam suvlariga huquq oldi. Hindistonga g‘arbiy daryolardan o‘z hududida cheklangan, asosan iste’mol qilinmaydigan maqsadlarda, xususan oqim asosidagi gidroenergetika loyihalari uchun foydalanishga ruxsat berildi. Biroq bu qat’iy texnik va operatsion cheklovlar bilan bog‘liq edi.

Hajm jihatidan Hindistonga berilgan Sharqiy daryolar yiliga taxminan 33 million akr-fut (MAF) suv oqimini ta’minlaydi, Pokistonga berilgan G‘arbiy daryolar esa taxminan 135 MAF suv oqimiga ega. Natijada Pokiston butun tizim suvining qariyb 80 foizini, Hindiston esa 20 foizini oldi. Muhim jihat shundaki, Hindiston ushbu kelishuv orqali yangi suv resurslariga ega bo‘lmadi. U faqat avvaldan foydalanib kelayotgan oqimlarga nisbatan rasmiy tasdiq oldi, evaziga esa ancha katta G‘arbiy daryo tizimiga bo‘lgan barcha da’volardan voz kechdi.

3.2 Moliyaviy yon berish: Suvdan voz kechish uchun ham to‘lov qilish

Shartnomaning eng g‘ayrioddiy jihatlaridan biri moliyaviy qismidir. Hindiston Pokistonga taxminan 62 million funt sterling (bugungi qiymatda taxminan 2,5 milliard AQSh dollari) to‘lashga rozi bo‘ldi. Ushbu mablag‘ Pokiston nazoratidagi Kashmir hududida suv infratuzilmasini qurish uchun ajratilgan. Bu tarixda noyob holat bo‘lib, unda yuqori oqimdagi davlat nafaqat suv tizimining asosiy qismini topshirdi, balki buning “imkoniyati” uchun quyi oqimdagi davlatga qo‘shimcha ravishda pul ham to‘ladi. Aslida, Hindiston suv taqsimoti masalasida Pokistonga katta foyda bergan bitimni Pokiston qabul qilishi uchun uni moliyaviy jihatdan ham qo‘llab-quvvatladi.

Shartnomaning tizimli adolatsizligi

4.1 Hindistonga nisbatan bir tomonlama va nomutanosib cheklovlar

Shartnoma Hindistonning G‘arbiy daryolardan foydalanishiga oid bir qator aniq texnik va operatsion cheklovlarni belgilaydi, Pokiston uchun esa bunga teng majburiyatlar mavjud emas:

• Hindiston o‘z hududida faqat cheklangan miqdordagi sug‘oriladigan ekin maydonlarini rivojlantira oladi.
• Hindiston G‘arbiy daryolarda suv omborlarida saqlashi mumkin bo‘lgan suv hajmi bo‘yicha qat’iy cheklovlarga duch keladi.
• Hindiston gidroenergetika inshootlari uchun maxsus texnik talablar, jumladan suv yig‘ilishi va ombor sig‘imi bo‘yicha cheklovlarga rioya qilishi shart.

Bu cheklovlar bir tomonlama xarakterga ega: ular Hindistonning o‘z hududidagi qonuniy rivojlanish imkoniyatlarini cheklaydi, Pokistonga esa teng darajadagi shaffoflik yoki cheklov majburiyatlarini yuklamaydi. Natijada shartnoma yuqori oqimdagi davlat — Hindistonni nazorat va cheklov talab qilinadigan tomon sifatida ko‘radi, quyi oqimdagi Pokiston esa kafolatlangan suv oqimlaridan foyda ko‘radi.

Dr Pradip Kumar Saxena
Hindistonning Hind suvlari bo‘yicha sobiq komissari (2016–2022)
Suv resurslarini boshqarish va xalqaro shartnomalar sohasida
30 yildan ortiq tajribaga ega.

Muallifning fikri UzDaily tahririyati nuqtayi nazarini anglatmasligi mumkin.