Nomutanosib majburiyatlar, tengsiz imtiyozlar va Pokistonning suv resurslarini bosim vositasiga aylantirishi

Toshkent, O‘zbekiston (UzDaily.uz) — II Qism: To‘sqinlik, suiiste’mol va uzoq kutilgan qayta baholash

Pokistonning shartnomadan bosim vositasi sifatida foydalanishi

1.1 Hindiston taraqqiyotini muntazam ravishda to‘sib qo‘yish

Shartnoma imzolanganidan buyon Pokiston uning nizolarni hal qilish mexanizmlaridan haqiqiy muammolarni bartaraf etish uchun emas, balki rivojlanish jarayonlarini cho‘zish va amalda to‘sib qo‘yish vositasi sifatida muntazam foydalanib kelmoqda. Hindiston tomonidan G‘arbiy daryolarda taklif etilgan deyarli barcha yirik gidroenergetika loyihalari — hatto Shartnoma doirasida aniq ruxsat etilganlari ham — Pokistonning rasmiy e’tirozlari, texnik bahslari yoki arbitraj talablariga duch kelgan.

Baglihar, Kishenganga, Pakal Dul va Tulbul kabi loyihalar uzoq davom etgan Pokiston qarshiliklariga uchradi. Ayrim hollarda Pokiston Hindiston loyihalarining suv oqimini tartibga solish, jumladan toshqinlarni kamaytirish borasidagi foydasini tan olgan holda ham ularga qarshi chiqishda davom etdi. Bu holat Pokiston e’tirozlari aslida Shartnomaga rioya qilinishidan emas, balki Jammu va Kashmirda Hindiston rivojlanishini har qanday yo‘l bilan cheklashga qaratilganini ko‘rsatadi.

“Suv urushi” narrativi va undan foydalanish

Pokiston bir vaqtning o‘zida Hindistonning Shartnomaga qat’iy rioya qilayotganidan foydalanib, xalqaro maydonda Hindistonni ehtimoliy “suv tajovuzkori” sifatida ko‘rsatishga urindi. Pokiston rasmiylari, akademiklari va diplomatik doiralari Hindiston “suvni qurolga aylantirishi” mumkinligi haqidagi da’volarni muntazam ilgari surib keldi — aynan Hindiston vijdonan amal qilib kelayotgan Shartnomani misol sifatida keltirgan holda.

Yuqori oqimdagi davlatni tahdid sifatida ko‘rsatadigan ushbu narrativ Shartnoma tarixidan yaxshi xabardor bo‘lmagan xalqaro auditoriyaga sezilarli ta’sir ko‘rsatdi. Pokiston bundan diplomatik bosim yaratish, xalqaro hamdardlikka erishish va Hindistonning qonuniy huquqlarini amalga oshirish imkoniyatlarini cheklash uchun foydalandi.

Bu strategiyaning eng katta kinoyasi shundaki, Hindiston Shartnomaning birorta bandini ham buzmagan — na 1965-yilgi urushda, na 1971-yilgi urushda, na 1999-yilgi Kargil mojarosida va na Shartnoma amal qilgan oltmish besh yil davomida boshqa biror vaqtda. Pokiston esa o‘z hududidan Hindistonga qarshi davlat homiyligidagi terrorizm uchun foydalanib kelganiga qaramay, Hindiston Shartnomaga amal qilishda davom etdi.

2. Hindiston uchun oqibatlar

2.1 Amalga oshmagan rivojlanish salohiyati

Shartnoma cheklovlari Hindistonning Ind havzasidagi rivojlanishiga uzoq muddatli va sezilarli ta’sir ko‘rsatdi. Rajastonning katta hududlari va Panjobning ayrim qismlari sug‘orilishi mumkin bo‘lganiga qaramay, qurg‘oqchil holatda qolmoqda yoki qimmatroq muqobil suv manbalariga tayanmoqda. Oltmish yil davomida yo‘qotilgan qishloq xo‘jaligi samaradorligi hisoblab bo‘lmaydigan iqtisodiy zarar keltirdi.

2.2 Jammu va Kashmir gidroenergetika salohiyatining cheklanishi

Jammu va Kashmirga ta’sir ayniqsa kuchli bo‘ldi. Ushbu hudud G‘arbiy daryolar bo‘ylab joylashgan bo‘lib, ulkan, ammo deyarli foydalanilmagan gidroenergetika salohiyatiga ega. Biroq bu imkoniyatlar Shartnomadagi texnik cheklovlar, Pokistonning muntazam e’tirozlari va ko‘p bosqichli uzoq davom etadigan nizolarni hal qilish jarayonlari xavfi sabab doimiy ravishda cheklanmoqda. Mahalliy aholi tobora Shartnomani umumiy manfaatlar mexanizmi emas, balki o‘z iqtisodiy cheklanishining vositasi sifatida ko‘ra boshladi — ya’ni o‘z hududidan oqib o‘tayotgan tabiiy resurslardan foydalanishga to‘sqinlik qilayotgan tashqi majburlov sifatida.

2.3 Energetik xavfsizlikka ta’siri

Hindistonning G‘arbiy daryolar gidroenergetika salohiyatidan to‘liq foydalana olmasligi milliy energetik xavfsizlikka bevosita ta’sir qiladi. Pokiston ushbu nomutanosib kelishuv doirasida Hindistonga tegishli bo‘lgan cheklangan huquqlarning o‘zini ham strategik ravishda to‘sib kelayotgani sababli, toza, qayta tiklanuvchi va iqtisodiy jihatdan samarali energiya manbai bo‘lishi mumkin bo‘lgan katta salohiyat qurbon qilindi.

3. Hindiston pozitsiyasi

Shartnoma Ind daryolari tizimi suvlaridan “eng to‘liq va qoniqarli foydalanish” hamda “ezgu niyat va do‘stlik ruhi” asosida foydalanish maqsadida tuzilgan edi. Biroq bugungi kunda bunday muhit mavjud emas.

Xalqaro shartnomalarning qonuniyligi faqat huquqiy kuch bilan emas, balki barcha tomonlarning ularga vijdonan amal qilishi bilan belgilanadi. Pokistonning Hindistonga qarshi davlat homiyligidagi terrorizmni tashqi siyosat vositasi sifatida qo‘llab kelgani — jumladan 2001-yil Parlament hujumi, 2008-yil Mumbay hujumlari va eng so‘nggi 2025-yil aprelidagi Pahalgam hujumi — Hindistonning Hind suvi shartnomasiga amal qilishiga asos bo‘lgan tamoyillarning o‘zini shubha ostiga qo‘ymoqda. Ikki tomonlama kelishuvlarga tanlab rioya qilib bo‘lmaydi: bir davlat davlatlararo munosabatlarning asosiy me’yorlarini buzib turib, bir vaqtning o‘zida boshqa tomondan o‘ziga nomutanosib foyda keltiruvchi shartnoma majburiyatlarini bajarishni talab qila olmaydi. Shartnoma Pokistonning ishonchsiz siyosati dengizida Hindistonning yagona vijdonli majburiyati “oroliga” aylanishi mumkin emas. Hindistonning qadami uzoq kutilgan haqiqatni ifodalaydi — xalqaro kelishuvlar ikki tomonlama majburiyatdir.

4. Xulosa

Hind suvi shartnomasi uzoq vaqt davomida xalqaro diplomatiyaning muvaffaqiyati sifatida ko‘rsatib kelindi. Biroq ushbu tahlil shuni ko‘rsatadiki, bunday tavsif asl voqelikni noto‘g‘ri aks ettiradi: muzokaralar jarayonida Pokistonning murosasizligi mukofotlandi, Hindistonning ezgu niyati esa muntazam ravishda suiiste’mol qilinib, boshidanoq adolatsiz bo‘lgan kelishuv yuzaga keldi.

Shunga qaramay, Hindiston suv resurslarining 80 foizidan voz kechdi, bu jarayonni amalga oshirish uchun 62 million funt sterling (bugungi qiymatda taxminan 2,5 milliard dollar) to‘ladi, o‘z hududida bir tomonlama operatsion cheklovlarni qabul qildi va oltmish besh yil davomida — Pokiston boshlagan urushlar hamda transchegaraviy terrorizmga qaramay — Shartnomaga qat’iy amal qilib keldi. Evaziga esa Hindiston Pokiston tomonidan rivojlanishni to‘sish vositasi sifatida foydalanilayotgan Shartnomaga, xalqaro maydonda asossiz ravishda ilgari surilayotgan “suv urushi” narrativiga va Hindiston hududlarining uzoq muddatli rivojlanmasligiga duch keldi.

Hindistonning bugungi qadami Ind havzasidagi qonuniy manfaatlarini himoya qilishga qaratilgan. Bu tajovuz emas; bu hech qachon o‘zaro javob topmagan ezgu niyat asosidagi nomutanosib tizimni uzoq kutilgan tarzda qayta ko‘rib chiqishdir. Shartnomani nega aynan hozir vaqtincha to‘xtatish kerakligi haqida savol beruvchilar uchun bir narsani eslatish foydali bo‘ladi: to‘g‘ri qaror uchun hech qachon noto‘g‘ri vaqt bo‘lmaydi.

Dr Pradip Kumar Saxena
Hindistonning Hind suvlari bo‘yicha sobiq komissari (2016–2022)
Suv resurslarini boshqarish va xalqaro shartnomalar sohasida
30 yildan ortiq tajribaga ega.

Muallifning fikri UzDaily tahririyati nuqtayi nazarini anglatmasligi mumkin