O‘zbekiston Markaziy banki: 2025 yilda naqd pul aylanmasi chorakga o‘sdi, naqdsiz to‘lovlar ulushi esa o‘sishda davom etmoqda

Toshkent, O‘zbekiston (UzDaily.uz) — O‘zbekiston Markaziy banki mamlakatda naqd pul muomalasi holatining 2025-yilga oid sharhini eʼlon qildi. Unda iqtisodiyotning ushbu segmenti rivojidagi asosiy tendensiyalar batafsil tahlil qilingan. Hisobotda iqtisodiy faollik oshgan sharoitda naqd pulga bo‘lgan talab, bank tizimi orqali naqd pul harakati, shuningdek naqd va naqdsiz to‘lovlar o‘rtasidagi nisbat dinamikasi ko‘rib chiqilgan.

Alohida eʼtibor aholining bank kartalaridan foydalanishi, kassalar va bankomatlar orqali naqd operatsiyalar, xorijiy valyuta sotib olish hamda depozitlardan mablag‘ yechib olishga qaratilgan. Shuningdek, pul massasida naqd pul ulushi va naqd resurslarni boshqarish chora-tadbirlari tahlil qilingan. Umuman olganda, sharh mamlakatda pul muomalasi barqaror ekanini va iqtisodiyot ehtiyojlariga mos kelayotganini, bir vaqtning o‘zida raqamli va naqdsiz to‘lovlar ulushi o‘sishda davom etayotganini ko‘rsatadi.

2025 yilda naqd pul muomalasini tashkil etishning asosiy yo‘nalishlari sifatida banklar orqali tushumlar va to‘lovlarni hisobga olgan holda iqtisodiyotni yetarli miqdorda naqd pul bilan taʼminlash, banknotlar sifatini yaxshilash va eski namunadagi kupyuralarni qisqartirish, shuningdek banklar o‘rtasida naqd pulni qayta taqsimlashni liberallashtirish va bu jarayonlarda Markaziy bank ishtirokini bosqichma-bosqich kamaytirish belgilandi.

Iqtisodiy faollik jonlanishi fonida banklar orqali naqd pul aylanmasi sezilarli darajada oshdi. Naqd va terminal to‘lovlarni o‘z ichiga olgan umumiy tushumlar hajmi 1 075 trln so‘mni tashkil etib, 2024 yilga nisbatan 28 foizga ko‘paydi. Mobil ilovalar orqali amalga oshirilganlarni ham qo‘shganda terminal tushumlari ulushi 40 foizdan 43 foizga, savdo va xizmatlar sohasida esa 44 foizdan 48 foizga oshdi.

Banklar orqali naqd pul aylanmasi 1 250 trillion so‘mni tashkil etdi: tushumlar 615 trillion so‘mga, naqd pul yechish 635 trillion so‘mga yetdi, bu o‘tgan yilga nisbatan 24 foizga ko‘p. Banklarga naqd pul tushumlari 114 trln so‘mga oshdi, shundan 60 trln so‘mi bank xizmatlariga, 25 trln so‘mi savdo operatsiyalariga, 16 trln so‘mi esa pulli xizmatlarga to‘g‘ri keladi. Kassalar va bankomatlar orqali naqd pul berilishi 125 trln so‘mga ko‘paydi, jumladan bank kartalaridan naqd pul yechib olish 54 trln so‘mga, xorijiy valyuta sotib olish 27 trln so‘mga, depozitlardan mablag‘ yechish esa 18 trln so‘mga o‘sdi.

Bank kartalariga tushumlar 1,4 barobarga oshib, 279 trln so‘mni tashkil etdi, bu aholi daromadlarining oshishi bilan bog‘liq. Tushgan va berilgan naqd pul o‘rtasidagi farq Markaziy bank tomonidan qo‘shimcha mablag‘ chiqarish orqali qoplandi va muomalaga 16,8 trln so‘m kiritildi. 2026 yil 1 yanvar holatiga ko‘ra pul massasida naqd pul ulushi 18,1 foizni tashkil etib, o‘tgan yilga nisbatan 1,1 foiz punktga kamaydi.

Banknotlar umumiy soni 262 million donaga oshib, 2 445,7 million donaga yetdi. 200 000 so‘mlik banknotlar ulushi 23,4 foizdan 28,5 foizga oshgan bo‘lsa, 100 000 so‘mlik banknotlar ulushi eski namunadagi kupyuralar muomaladan chiqarilishi tufayli 40,9 foizdan 36,4 foizga qisqardi. Aholi va biznes uchun qulaylik yaratish maqsadida naqd pul tuzilmasida mayda nominallar va tangalar 1,1 foizni, o‘rta nominallar 15,8 foizni, yirik nominallar esa 83,1 foizni tashkil etdi.

Eski banknotlarni yangilariga almashtirish jarayoni faol olib borildi. 5 000 so‘mlik banknotlar ulushi 25 foizdan 7 foizga, 10 000 so‘mliklar 24 foizdan 5 foizga, 50 000 so‘mliklar 25 foizdan 4 foizga, 100 000 so‘mliklar esa 18 foizdan 3 foizgacha kamaydi.

Naqd pul harakatini liberallashtirish va uni qayta taqsimlashda Markaziy bank ishtirokini qisqartirish maqsadida «Elektron naqd pul» platformasidan foydalanildi. 2025 yilda ushbu tizimdan 922 nafar foydalanuvchi foydalandi, oylik o‘rtacha operatsiyalar hajmi 15 trln so‘mni tashkil etib, naqd pul aylanmasining samaradorligi va shaffofligini oshirishga xizmat qildi.