Muzliklar erishi bilan dunyo ularda yashiringan suv zaxiralarini yo‘qotish xavfi ostida

Toshkent, O‘zbekiston (UzDaily.uz) — Muzliklar erishi bilan dunyo ularda yashiringan suv zaxiralarini yo‘qotish xavfi ostida, dedi Birlashgan Millatlar Tashkilotining Oziq-ovqat va qishloq xo‘jaligi tashkiloti (FAO) Bosh direktori Syuy Dun’yuy.

Muzliklar milliardlab insonlar hayoti uchun muhim bo‘lgan umumjahon suv zaxiralarini saqlaydi. Tog‘li hududlardagi qor va muzliklarning mavsumiy erishi Ind, Nil, Gang va Kolorado kabi dunyoning eng muhim daryolarini suv bilan ta’minlaydi. Bu va tog‘ cho‘qqilaridan boshlanuvchi boshqa daryolar qishloq xo‘jaligi ekinlarini sug‘orishda foydalaniladi, qariyb ikki milliard kishini ichimlik suvi bilan ta’minlaydi hamda elektr energiyasi ishlab chiqarish manbai bo‘lib xizmat qiladi.

Biroq muzliklarning qisqarishi va yo‘qolib borishi suv oqimlarining o‘zgarishiga olib kelmoqda, bu esa milliardlab odamlar uchun suv, oziq-ovqat va tirikchilik manbalari xavfsizligiga tobora ortib borayotgan xatarlarni yuzaga keltirmoqda.

Qisqa muddatda muzliklarning tez erishi to‘satdan yuz beradigan suv toshqinlari, muzlik ko‘llarining yorilishi natijasidagi sel hodisalari, qor ko‘chkilari va yer ko‘chishlari kabi ekologik xavflarni keltirib chiqarishi mumkin.

Uzoq muddatda esa muzliklar suv manbai sifatida butunlay yo‘qolib ketishi ehtimoli mavjud.

Asr oxiriga borib, aksariyat muzliklarning daryolarga qo‘shadigan suv hajmi sezilarli darajada kamayadi. Bu esa tog‘li hududlardagi qishloqlar bilan bir qatorda, quyi oqimlardagi unumdor tekisliklarda ham qishloq xo‘jaligi faoliyatiga jiddiy putur yetkazadi.

Dunyo quruqlik yuzasining chorak qismidan ortig‘ini egallagan tog‘li hududlarda 1,2 milliard kishi istiqomat qiladi va bu hududlar global o‘rtacha ko‘rsatkichlarga nisbatan tezroq isimoqda. Tog‘li hududlar aholisi iqlim o‘zgaruvchanligining kuchayishi va qishloq xo‘jaligi hamda sug‘orish uchun mavsumiy suv ta’minotining kamayishiga ayniqsa zaifdir. Ko‘pincha muqobil suv manbalari mavjud bo‘lmagani sababli, qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarishining pasayishi iqlim bilan bog‘liq majburiy migratsiya va beqarorlik xavfini kuchaytiradi.

So‘nggi olti yilning besh yilida muzliklarning chekinishi kuzatuvlar tarixidagi eng yuqori darajada bo‘ldi va uning oqibatlari allaqachon sezilmoqda.

And tog‘laridan tortib Himolaygacha bo‘lgan hududlarda mahalliy aholi qor mavsumining qisqarishi, suv oqimlarining beqarorlashuvi va ishonchli suv manbalarining yo‘qolishiga duch kelmoqda. Peruda muzliklar maydonining qisqarishi qishloq xo‘jaligi hosildorligining keskin pasayishiga olib keldi. Pokistonda esa qor suvlarining kamayishi ekish mavsumiy sikllariga tahdid solmoqda. Ko‘plab muzliklar allaqachon yoki yaqin ikki-uch o‘n yillikda “eng yuqori suv oqimi” bosqichiga yetadi, ya’ni erigan suv hajmi maksimal darajaga chiqib, keyinchalik bosqichma-bosqich kamayishni boshlaydi. Bu esa muzliklardan oziqlanadigan daryolarga tayanadigan barcha foydalanuvchilar aholi sonining o‘sishi fonida tobora kuchayib borayotgan suv tanqisligiga duch kelishini anglatadi.

Ilm-fan va inson hayotidan tashqari, muzliklarning yo‘qolishi kamroq seziladigan, ammo kam ahamiyatli bo‘lmagan jihatlarga ham ta’sir ko‘rsatadi. Osiyo, Lotin Amerikasi, Afrika va Tinch okeani mintaqalaridagi tub aholi va tog‘li hududlar jamoalari uchun muzliklar muqaddas hisoblanadi. Ularning erishi asrlar davomida tog‘ landshaftlari bilan bog‘liq bo‘lib kelgan an’analar, marosimlar, o‘zlik va madaniy merosning yo‘qolishiga olib kelmoqda.

Hali vaziyatni o‘zgartirish imkoniyati mavjud, biroq global choralar parokanda va yetarli darajada samarali emas. Shu bois Birlashgan Millatlar Tashkiloti 2025-yilni Muzliklarni saqlash xalqaro yili deb e’lon qildi. Bu qaror kelajagimiz farovonligi ushbu muzlagan ekotizimlarni asrab-avaylashga bevosita bog‘liq ekanini eslatadi.

Tog‘ cho‘qqilaridan tortib tekisliklargacha bo‘lgan hududlarda oziq-ovqat va suv xavfsizligini ta’minlash uchun siyosat, investitsiyalar va boshqaruv tamoyillarida keskin va zudlik bilan o‘zgarishlar zarur.

Umuman olganda, issiqxona gazlari chiqindilarini qisqartirish, suv resurslarini boshqarishni yaxshilash, erta ogohlantirish tizimlarini mustahkamlash, moslashuvchan qishloq xo‘jaligi amaliyotlarini joriy etish va qishloq xo‘jaligi hamda oziq-ovqat tizimlarining barqarorligini ta’minlash muhim ahamiyatga ega.

Muzliklar erishi bilan bog‘liq muammolarni barcha uchun foydali imkoniyatlarga aylantirish lozim.

Suvdan eng ko‘p foydalanadigan tarmoqlardan biri bo‘lgan va ayni paytda moslashuv uchun muhim soha hisoblangan qishloq xo‘jaligi barqaror rivojlangan taqdirda yechimning bir qismiga aylanishi mumkin. Tog‘li hududlar aholisi tomonidan asrlar davomida qo‘llanib kelingan terrasali dehqonchilik, agroekologiya, agroo‘rmonchilik va ekinlarni diversifikatsiya qilish kabi usullar tuproq va suv resurslarini saqlashga, tabiiy ofatlar xavfini kamaytirishga hamda aholi daromad manbalarini qo‘llab-quvvatlashga xizmat qiladi. Bunday moslashuv choralarini tub aholi bilimlariga tayangan holda, qashshoqlik va gender tengsizlik kabi asosiy zaiflik omillarini hisobga olgan holda keng qamrovli tarzda amalga oshirish zarur.

Shuningdek, suv va qishloq xo‘jaligi infratuzilmasiga investitsiyalarni safarbar etish muhimdir. Bu tog‘li hududlardagi zaif aholi qatlamlarini qo‘llab-quvvatlash uchun iqlimiy moliyalashtirish hajmini oshirishni, ta’lim, moliyalashtirish va innovatsiyalarga kirish imkoniyatlarini kengaytirishni o‘z ichiga oladi.

Bundan tashqari, hukumatlar suv resurslari, qishloq xo‘jaligi va iqlimga chidamlilik o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlikni hisobga olgan holda strategiyalar, siyosatlar va rejalarni uyg‘unlashtirishi lozim. Ko‘pincha tog‘li hududlar milliy iqlim siyosatlari va global moslashuv mexanizmlarida yetarlicha e’tiborga olinmaydi. Muzliklardan oziqlanadigan suv tizimlariga oid siyosatni shakllantirish, transchegaraviy hamkorlikni rivojlantirish, xavflarni taqsimlash va erta ogohlantirish mexanizmlaridan foydalanish zarur, ayniqsa bunday daryolar ko‘pincha bir nechta davlat hududidan oqib o‘tishini inobatga olgan holda. Bu, shuningdek, havza doirasida suvni taqsimlash strategiyalarini qayta ko‘rib chiqish, suvdan foydalanish samaradorligini oshirishga qaratilgan infratuzilmaviy investitsiyalarni rejalashtirish hamda muzliklarni monitoring qilish va o‘rganish ishlarini kuchaytirishni ham o‘z ichiga oladi.

Muzliklar maydoni va ular ta’minlaydigan qimmatli suv resurslari qisqarib borayotgan kelajakka tayyorgarlik ko‘rish innovatsiyalar va muvofiqlashtirilgan harakatlarni talab etadi. Qirg‘izistonda FAO mutaxassislarga sun’iy muzliklar — tog‘ daryolari suvi purkalishi natijasida hosil bo‘ladigan va yozda asta-sekin eriydigan muz minoralarini barpo etishda ko‘mak bermoqda. Faqatgina Botken viloyatining o‘zida ushbu tashabbus 1,5 million kub metr muz saqlashga yordam berdi, bu esa 1 750 gektargacha yerlarni sug‘orish uchun yetarlidir.

Hindistonning Ladax mintaqasida “Acres of Ice” ijtimoiy korxonasi kuz va qish mavsumlarida foydalanilmayotgan suvni yig‘ib, bahorgacha muzlatib saqlash imkonini beruvchi avtomatlashtirilgan muz omborlarini ishlab chiqdi. Peru And tog‘larida esa mahalliy jamoa muzliklar chekinishi natijasida suv tarkibiga tushayotgan minerallar sababli suv sifatining yomonlashuvi muammosini mahalliy o‘simliklardan foydalangan holda tabiiy filtrlatsiya tizimi orqali hal etmoqda.

Shunga qaramay, barchamiz birgalikda bundan-da ko‘proq ish qilishimiz zarur. Suv bebaho resurs bo‘lib, uning mavjudligi muzliklarni saqlab qolishga bevosita bog‘liq. Muzliklarning tezkor erishini e’tiborsiz qoldirish global oziq-ovqat va suv xavfsizligini xavf ostiga qo‘yish bilan barobardir.

FAO Italiya, Andorra va Shveytsariya hukumatlarining moliyaviy ko‘magida Tog‘lar hamkorligi Kotibiyati bilan hamkorlikda Xalqaro tog‘lar kunini global miqyosda nishonlash vakolatiga ega. Kotibiyat, shuningdek, 2025-yil — Muzliklarni saqlash xalqaro yilini o‘tkazishda hamkor tashkilotlar bo‘lgan YuNESKO va Jahon meteorologiya tashkiloti bilan yaqindan hamkorlik qilgan.