IATA: yo‘lovchi oqimi va yuk havo tashuvlari sig‘im tanqisligi sharoitida ham barqaror o‘sishni davom ettirmoqda

Toshkent, O‘zbekiston (UzDaily.uz) — Jahon aviatsiya sohasi 2025 yilni yo‘lovchi va yuk tashishga bo‘lgan talabning barqaror o‘sishi bilan yakunladi. Bu o‘sish mavjud sig‘im yetishmasligi va saqlanib qolayotgan tarkibiy muammolarga qaramasdan kuzatildi.

Xalqaro havo transporti assotsiatsiyasi (IATA) yil yakunlari bo‘yicha hisobotni eʼlon qildi. Unda postkovid inqirozidan keyingi tiklanish jarayoni, shuningdek, yaqin yillarda sohaning rivojlanish trayektoriyasini belgilab berishi mumkin bo‘lgan yangi tendensiyalar aks etgan.

Yo‘lovchi tashuvlarida talab barqaror o‘sishni namoyon etdi. Yo‘lovchi-kilometrlarda (RPK) hisoblangan umumiy hajm 2024 yilga nisbatan 5,3 foizga oshdi, provoz sig‘imi (ASK) esa 5,2 foizga o‘sdi. Yuklanish koeffitsiyenti (PLF) 83,6 foizga yetdi va bu yillik tashuvlar hajmi bo‘yicha rekord ko‘rsatkich bo‘ldi.

Xalqaro reyslar 7,1 foizga o‘sdi, sig‘im 6,8 foizga oshdi, yuklanish koeffitsiyenti esa 83,5 foizni tashkil etdi.

Ichki talab nisbatan moʻtadil surʼatlarda — 2,4 foizga o‘sdi, yuklanish koeffitsiyenti 83,7 foiz bo‘ldi. Bu holat postkovid davridagi keskin o‘sishdan keyin barqaror tarixiy surʼatlarga qaytishni ko‘rsatadi.

Yo‘lovchi tashuvlar dinamikasida hududiy farqlar yaqqol namoyon bo‘ldi. Osiyo–Tinch okeani mintaqasi eng yuqori o‘sish surʼatlarini va 84,2 foizlik yuklanish darajasini qayd etdi. Yevropa ham barqaror o‘sishni namoyon qilib, yuklanish koeffitsiyentini 84,8 foizga yetkazdi.

Shu bilan birga, Shimoliy Amerika yo‘lovchi oqimi va provoz sig‘imi o‘sishining eng past surʼatlarini ko‘rsatdi, Lotin Amerikasida esa yuklanish koeffitsiyenti sezilarli darajada pasaydi. Afrika bozori esa nisbatan past yuklanish koeffitsiyentiga qaramasdan, boshqa mintaqalarga nisbatan rekord darajadagi o‘sishni qayd etdi.

Ichki aviaqatnovlar ham tashilgan yo‘lovchilar soni va yuklanish koeffitsiyenti bo‘yicha rekord ko‘rsatkichlarga erishdi, biroq o‘sish surʼatlari 2024 yildagi kuchli tiklanishga nisbatan sekinlashdi.

Braziliya ichki talab o‘sishi bo‘yicha 11,1 foiz ko‘rsatkich bilan yetakchi bo‘ldi, AQSH ichki bozori esa 0,6 foizga qisqardi. Yaponiyada ichki reyslarda yuklanish koeffitsiyenti sezilarli darajada oshdi (+3,4 foiz punkt), Hindiston esa 1,2 foiz punktga pasayishga qaramasdan, 85,2 foizlik yuqori yuklanish darajasini saqlab qoldi.

Yuk havo tashuvlari ham murakkab global sharoitlarga qaramasdan barqaror o‘sishni davom ettirdi.

Yuk tonna-kilometrlarda (CTK) hisoblangan umumiy talab 3,4 foizga, xalqaro segment esa 4,2 foizga oshdi. Provoz sig‘imi (ACTK) 3,7 foizga, xalqaro yo‘nalishlarda esa 5,1 foizga o‘sdi. Dekabr oyi yil davomidagi kuchli ko‘rsatkichlarni yana bir bor tasdiqladi: global talab 4,3 foizga, xalqaro talab esa 5,5 foizga o‘sdi.

Yuk tashish daromaddorligi yillik hisobda atigi 1,5 foizga pasaydi, bu so‘nggi uch yil ichidagi eng kichik pasayish bo‘lib, talab va taklif o‘rtasidagi muvozanat asta-sekin tiklanayotganini ko‘rsatadi.

Yuk tashuvlardagi hududiy dinamika Osiyo–Tinch okeani mintaqasida eng yuqori o‘sishni ko‘rsatdi: talab 8,4 foizga, provoz sig‘imi esa 7,4 foizga oshdi. Shimoliy Amerika talab pasaygan yagona mintaqa bo‘ldi (-1,3 foiz), Yevropa tashuvchilari esa moʻtadil o‘sishni qayd etdi (+2,9 foiz).

Yaqin Sharq va Lotin Amerikasida talab biroz o‘sdi, shu bilan birga provoz sig‘imi ancha ko‘proq oshdi, bu quvvatlarni strategik qayta taqsimlashni aks ettiradi. Afrikada talab 6,0 foizga, provoz sig‘imi esa 7,8 foizga oshdi.

Asosiy savdo yo‘nalishlari tahlili yuk oqimlarining anʼanaviy Osiyo – Shimoliy Amerika yo‘nalishidan Osiyo – Yevropa yo‘nalishi foydasiga siljishini ko‘rsatdi. Bu holat tarif bosimi va AQSHda de minimis imtiyozining bekor qilinishi bilan bog‘liq.

Talab o‘sishi Osiyo ichida hamda Yaqin Sharq – Osiyo yo‘nalishida ham kuzatildi, Yevropa – Yaqin Sharq va Yevropa ichidagi yo‘nalishlarda esa pasayish qayd etildi.

IATA bosh direktori Uilli Uolshning taʼkidlashicha, 2025 yil aviatsiya sohasi uchun ikki asosiy muammoni ochiq namoyon qildi: dekarbonizatsiya va taʼminot zanjirlaridagi muammolar. Aviatsiyaning barqaror rivojlanishi davlatlar tomonidan faol fiskal qo‘llab-quvvatlashni, barqaror aviatsiya yoqilg‘isi ishlab chiqarishni tezlashtirishni va aviaparkni modernizatsiya qilishni talab etadi.